Ωτορινολαρυγγολογική ομάδα μελέτης και έρευνας κακοσμίας του στόματος: Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Ηλέκτρα Ακριτίδου, Χριστίνα Μπάθα, Δημήτριος Ψαρουδάκης, Δημήτριος Μπατζακάκης, Σπυρίδων Τζαμτζής, Ευφροσύνη Τρύπατζη, Δημήτριος Βερβελίδης, Γεώργιος Ψυχογιός, Στέφανος Τριαρίδης

Περίληψη

Η ξηροστομία και η κακοσμία του στόματος  αποτελούν συχνές και σημαντικές κλινικές εκδηλώσεις σε ασθενείς με χρόνια νεφρική νόσο που υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση. Οι καταστάσεις αυτές επηρεάζουν την ποιότητα ζωής, τη συμμόρφωση με τους περιορισμούς πρόσληψης υγρών και τη γενική στοματική υγεία. Η ανασκόπηση αυτή εξετάζει την παθοφυσιολογία και τον κύκλο ξηροστομίας-δίψας-κακοσμίας, παρουσιάζει τις σύγχρονες στρατηγικές διαχείρισης και επικεντρώνεται στη χρήση υποκαταστατών σιέλου, όπως η υδροξυαιθυλοκυτταρίνη (HEC), και στοματοπλυσμάτων με αιθέρια έλαια χωρίς αλκοόλ. Η ολοκληρωμένη προσέγγιση, που περιλαμβάνει την αντιμετώπιση της υποκείμενης ουραιμίας, την προαγωγή της στοματικής υγιεινής και τις στοχευμένες τοπικές θεραπείες, αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της φροντίδας αυτών των ασθενών.

Λέξεις-κλειδιά: ξηροστομία, κακοσμία στόματος, αιμοκάθαρση, υποκατάστατα σιέλου, αιθέρια έλαια, τοπικές θεραπείες.

Εισαγωγή

Οι άνθρωποι που πάσχουν από Χρόνια Νεφρική Νόσο (ΧΝΝ), ιδιαίτερα εκείνοι που υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση, αντιμετωπίζουν όχι μόνο αυξημένους κινδύνους θνησιμότητας, αλλά και μια σειρα σημαντικών συμπτωμάτων. Μεταξύ αυτών, η ξηροστομία αναφέρεται ως ένα από τα πιο αγχωτικά συμπτώματα  και αναφέρεται ότι την βιώνει έως και το 74% των ατόμων που υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση [1]. Οι ασθενείς με χρόνια νεφρική νόσο που υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση αντιμετωπίζουν ένα σύμπλεγμα στοματικών διαταραχών, όπου η ξηροστομία και η κακοσμία του στόματος συχνά συνυπάρχουν και αλληλοενισχύονται [3]. Η ξηροστομία οφείλεται κυρίως σε αυστηρό περιορισμό υγρών, πολυφαρμακία και αυτόνομη νευροπάθεια, και αποτελεί όχι απλώς σύμπτωμα αλλά παράγοντα ανάπτυξης κακοσμίας του στόματος [2,3]. Η μειωμένη ροή σάλιου από τους σιελογόνους αδένες  οδηγεί σε υπερανάπτυξη αναερόβιων βακτηρίων που παράγουν δύσοσμες πτητικές θειούχες ενώσεις (VSCs), οι οποίες είναι η κύρια αίτια της κακοσμίας [3,5].

Η διαχείριση αυτών των συνδρόμων απαιτεί πολυδιάστατη προσέγγιση, όπου οι τοπικές θεραπείες και τα υποκατάστατα σιέλου διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο [1,2]. Η ανασκόπηση αυτή εστιάζει σε αυτούς τους μηχανισμούς και τις πρακτικές στρατηγικές διαχείρισης.

Στόχοι

1. Να αναλυθεί η παθοφυσιολογία της ξηροστομίας και της κακοσμίας του στόματος  σε ασθενείς υπό αιμοκάθαρση.
2. Να παρουσιαστούν οι σύγχρονες στρατηγικές αντιμετώπισης με έμφαση στις τοπικές θεραπείες και τα υποκατάστατα σιέλου.
3. Να συζητηθεί η κλινική εφαρμογή και οι περιορισμοί των διαθέσιμων θεραπειών.

Μεθοδολογία Ανασκόπησης

Η ανασκόπηση βασίστηκε σε αναζήτηση στη βιβλιογραφία PubMed, Scopus και Web of Science για άρθρα που αφορούν ξηροστομία, στοματική δυσοσμία και αιμοκάθαρση, με έμφαση σε δημοσιεύσεις από το 1999 έως το 2025. Επιλέχθηκαν κλινικές μελέτες, συστηματικές ανασκοπήσεις και μελέτες μηχανισμών δράσης τοπικών θεραπειών.

Παθοφυσιολογική Διασύνδεση: Από την Ξηροστομία στην Κακοσμία του Στόματος

Ο κύκλος ξεκινά με μείωση του όγκου και της ποιότητας του σάλιου, κυρίως λόγω περιορισμού  λήψης υγρών [1,4]. Η απώλεια του φυσικού καθαριστικού και ρυθμιστικού ρόλου του σάλιου οδηγεί σε:

1. Συσσώρευση απολεπισμένων επιθηλιακών κυττάρων και υπολειμμάτων τροφών, που αποτελούν υπόστρωμα για βακτήρια [3].
2. Αλκαλοποίηση στοματικού pH, ευνοώντας βακτηριακές ουρεάσες που μετατρέπουν τη σιαλική ουρία σε αμμωνία, προκαλώντας την «ουραιμική αναπνοή» [3,5].
3. Μείωση φυσικών αντιμικροβιακών παραγόντων, όπως λακτοφερρίνη και λυσοζύμες [2].

Το αποτέλεσμα είναι υπερανάπτυξη βακτηρίων που παράγουν  δύσοσμα θειούχα πτητικά  αέρια (VSCs) (υδρόθειο, μεθυλομερκαπτάνη), στα οποία οφείλεται η κακοσμία του  στόματος [3,5]. Η ξηροστομία παράλληλα ενισχύει την αίσθηση δίψας, επηρεάζοντας την ψυχολογική κατάσταση και τη συμμόρφωση με τους περιορισμούς υγρών [1,4].

Στρατηγικές Αντιμετώπισης

1. Υποκατάστατα Σάλιου και Σιαλαγωγά

Τα υποκατάστατα σάλιου δημιουργούν ένα  λειαντικό  και προστατευτικό στρώμα (φιλμ) στον στοματικό βλεννογόνο, ανακουφίζοντας τη δυσφορία και διευκολύνοντας την κατάποση [1,2].

• Υδροξυαιθυλοκυτταρίνη (Xerogkelin): Χρησιμοποιείται υπό μορφή στοματικών ψεκασμών. Δημιουργεί υδρόφιλο στρώμα  (φιλμ) στον βλεννογόνο του στόματος, που βελτιώνει την κινητικότητα της γλώσσας και μειώνει το αίσθημα ξηρότητας [5,10–12] και ο ασθενής δεν αισθάνεται να κολλάει η γλώσσα του στην σκληρή υπερώα και υποχωρεί η δυσφωνία του. Συνήθως γίνονται 6-8 ψεκασμοί στη ράχη της γλώσσας, κάτω από τη γλώσσα, στην σκληρή υπερώα. Ο ασθενής συγκρατεί, όσο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μπορεί, στο στόμα του και στη συνέχεια το αποπτύει. Αυτή η διαδικασία μπορεί να επαναληφθεί όσες φορες αισθάνεται την ανάγκη ανακούφισης της ξηροστομίας του.
• Υδροπηκτές (Hydrogels): ενσωματώνουν πολυμερή για σταδιακή απελευθέρωση υγρασίας, παρατείνοντας την ενυδάτωση [6,13].

Κλινικά οφέλη: Ανακούφιση συμπτωμάτων, βελτίωση ομιλίας και κατάποσης, μείωση δυσφορίας [4,7].
Περιορισμοί: δεν αντιμετωπίζουν την υποκείμενη μειωμένη σιελόρροια, απαιτούν συχνή εφαρμογή.

Τα αποτελέσματα της μελέτης 11 τυχαιοποιημένα ελεγχόμενων κλινικών ερευνών, που περιελαμβαναν 739 ασθενείς που έκαναν αιμοκάθαρση σε 6 χώρες έδειξαν  ότι, η τσίχλα χωρίς ζάχαρη είναι η πιο αποτελεσματική παρέμβαση για την ανακούφιση της ξηροστομίας σε ασθενείς που κάνουν αιμοκάθαρση[1].
Η διαδερμική ηλεκτρική διέγερση νεύρων (ΤΕΝS) και η τσίχλα χωρίς ζάχαρη μπορούν να αυξήσουν σημαντικά το ρυθμό ροής του σάλιου σε ασθενείς με αιμοκάθαρση[1].

 Η τσίχλα χωρίς ζάχαρη και η ΤΕΝS κατατάσσονται ως οι καλύτερες παρεμβάσεις για την ανακούφιση της ξηροστομίας και τη βελτίωση του ρυθμού ροής του σάλιου, αντίστοιχα, σε ασθενείς που κάνουν αιμοκάθαρση[1].

2. Στοματοπλύματα με Αιθέρια Έλαια (Χωρίς Αλκοόλ)

Η παρουσία αιθανόλης σε στοματοπλύματα μπορεί να επιδεινώσει την ξηροστομία μέσω αφυδάτωσης  των βλεννογόνων [14]. Τα στοματοπλύματα χωρίς αλκοόλ, με φυσικά αιθέρια έλαια (Mentha Piperita (Peppermint) Oil, Citrus Limon (Lemon) Peel Oil, Pinus Sylvestris Leaf Oil, Eugenia Caryophyllus Leaf Oil, Foeniculum Vulgare Oil, Eucalyptus Globulus Leaf Oil, Melissa Officinalis Leaf Oil, Salvia Officinalis (Sage) Oil, Thymus Zygis (Thyme) Oil, Lavandula Angustifolia (Lavender) Oil, Cinnamomum Zeylanicum Leaf Oil, Pistacia Lentiscus (Mastic) Gum Oil, Gaultheria Procumbens (Wintergreen) Leaf Oil, Limonene, Eugenol, Citral, Linalool, Citronellal, Geranyl Acetate Peg40 Hydrogenated Castor Oil)[Βλέπε: Gkelefzin 4-5 σταγόνες αραιώνονται σε μισό ποτήρι νερό και γίνονται συχνά στοματοπλύσεις, που στη συνέχεια αποπτύονται], τα oποία παρέχουν:

• Ευρύ φάσμα αντιμικροβιακής δράσης κατά των βακτηρίων που παράγουν δύσοσμα πτητικά αέρια, χωρίς διατάραξη της φυσιολογικής μικροβιακής χλωρίδας [8,15].
• Μείωση των δύσοσμων πτητικών αερίων  χωρίς επιπλέον ξήρανση [8,9,15].

Πλεονεκτήματα: Τα στοματοπλύματα με φυσικά αιθέρια έλαια είναι ασφαλή, αποτελεσματικά για την μείωση της στοματικής κακοσμίας και είναι  κατάλληλα για αιμοκαθαρόμενα άτομα [8,9,15].
Περιορισμοί: παροδικές αλλαγές γεύσης ή ήπιο ερέθισμα, δράση κυρίως αντισυμπτωματική.

Ολοκληρωμένο Πρωτόκολλο Διαχείρισης

1. Αξιολόγηση και εκπαίδευση: Ερωτηματολόγια, σιαλομέτρηση, ενημέρωση ασθενούς [1,2].
2. Βελτιστοποίηση αιμοκάθαρσης και φαρμακευτικής αγωγής: ελαχιστοποίηση αντιχολινεργικών φαρμάκων [3].
3. Στοματική Υγιεινή: Βούρτσισμα δοντιών, χρησιμοποιηση οδοντικού νήματος, καθαρισμός γλώσσας, χρησιμοποίηση τσίχλας χωρίς ζάχαρη[1].
4. Στοχευμένη Τοπική Θεραπεία:
   • Ξηροστομία: Ψεκασμοί με Υδροξυαιθυλοκυτταρίνη (Xerogkelin) 7-8 φορές/ημέρα, κατά τη διάρκεια της ημέρας ή υδροπηκτή κατά τη διάρκεια της νύχτας [5,6,12].
   • Κακοσμία: Στοματοπλύματα χωρίς  με διάλυμα φυσικών αιθέριων ελαίων χωρίς αλκοόλ (Gelefzin) 2-4 φορές/ημερησίως [8,9,15].
5. Διατροφική Συμβουλευτική: Προτίμηση θρεπτικών υγρών, αποφυγή καφεΐνης και αλκοόλ.

Συζήτηση – Συμπεράσματα

Η αντιμετώπιση της ξηροστομίας και της κακοσμίας σε αιμοκαθαιρόμενους ασθενείς απαιτεί συνδυαστική στρατηγική:

• Υποκατάστατα σιέλου (HEC) για ανακούφιση ξηρότητας και μάσηση τσίχλας χωρίς ζάχαρη για την παραγωγή σιέλου.
• Στοματικά διαλύματα φυσικών αιθέριων ελαίων, χωρίς αλκοόλ για έλεγχο της κακοσμίας του στόματος χωρίς να προκαλείται επιπλέον ξηροστομία.

Η συνδυασμένη εφαρμογή των παραπάνω, που γίνεται σε πλαίσιο καλής στοματικής υγιεινής και βέλτιστης αιμοκάθαρσης, μπορεί να σπάσει τον κύκλο ξηροστομίας-δίψας-κακοσμίας στόματος, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής των ασθενών. Παράλληλα, η ανάγκη για περαιτέρω τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες παραμένει, ώστε να καθοριστούν τα βέλτιστα πρωτόκολλα [14,15].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Sharifnia A, Ghahramani N, Nematollahi M, et al. Thirst and xerostomia in patients receiving hemodialysis: pathophysiology and management. Clin Kidney J. 2024;17(12):sfae334.
2. Suzuki N, Naito T, Iwata Y, et al. Oral health, salivary flow, and xerostomia in patients undergoing hemodialysis. BMC Oral Health. 2023;23(1):412.
3. Bossola M, Tazza L. Halitosis in patients on chronic hemodialysis: a comprehensive review. Semin Dial. 2022;35(3):194–203.
4. Bots CP, Brand HS, Veerman EC, et al. Management of xerostomia in dialysis patients: effects on thirst and quality of life. Nephrol Dial Transplant. 2021;36(9):1712–1719.
5. Furness S, Worthington HV, Bryan G, et al. Interventions for the management of dry mouth: topical therapies. Cochrane Database Syst Rev. 2020;1:CD008934.
6. Debnath S, Lee JH, Zhang Y, et al. In-mouth hydrogel systems for sustained artificial saliva delivery. ACS Appl Bio Mater. 2025;8(2):1021–1030.
7. López-Pintor RM, Ramírez L, Serrano J, et al. Effects of artificial saliva on the quality of life of patients with xerostomia. Med Oral Patol Oral Cir Bucal. 2017;22(5):e575–e581.
8. Van der Sleen MI, Slot DE, Van Trijffel E, et al. Effectiveness of mechanical tongue cleaning on breath odour and tongue coating: a systematic review. Int J Dent Hyg. 2010;8(4):258–268.
9. Koshimune S, Yamada A, Ito HO, et al. Oral pathogenic bacteria and volatile sulfur compounds in breath of hemodialysis patients. Nephron Clin Pract. 2011;119(4):c319–c325.
10. Söderling E, Pienihäkkinen K. Effects of xylitol and hydroxyethylcellulose containing oral sprays on mutans streptococci and whole saliva. Oral Health Prev Dent. 2003;1(2):93–98.
11. Vissink A, Burlage FR, Spijkervet FKL. Prevention and treatment of the consequences of head and neck radiotherapy. Crit Rev Oral Biol Med. 2003;14(3):213–225.
12. Epstein JB, Emerton S, Le ND, et al. A double-blind crossover trial of Oral Balance gel and Biotene toothpaste versus placebo in patients with xerostomia following radiation therapy. Oral Oncol. 1999;35(2):132–137.
13. Guobaitė G, Stojanovska Z, Solms L, et al. Evaluation of the efficacy of a novel hyaluronic acid-based hydrogel for the treatment of dry mouth. Clin Oral Investig. 2023;27(7):3843–3853.
14. Femiano F, Rullo R, di Spirito F, et al. A comparison of saliva substitutes and a natural soap in the treatment of xerostomia. Gerodontology. 2011;28(1):69–72.
15. Roldán S, Herrera D, O’Connor A, et al. A combined therapeutic approach to manage oral halitosis: a 3-month prospective case series. J Periodontol. 2005;76(6):1025–1033.