08 Ιούν

Διάγνωση της αλλεργικής ρινίτιδας με ενδοδερμικές δοκιμασίες νυγμού (Skin Prick Tests)©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD)

Περίληψη

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης , Ιατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τ. Διευθυντής της ΩΡΛ Κλινικής του Γεν. Νοσοκομείου Κορίνθου, τ. Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας ΩΡΛ Αλλεργίας Ανοσολογίας και Ρογχοπαθειών, Κόρινθος, Τηλ. 6944280764, pharmage2@gmail.com, www.gelis.gr, www.pharmagel.gr

Η αλλεργική ρινίτιδα είναι μια από τις συχνότερες χρόνιες παθήσεις του αναπνευστικού, που προκαλεί σημαντική επιβάρυνση στην ποιότητα ζωής των ασθενών. Οι ενδοδερμικές δοκιμασίες νυγμού (Skin Prick Tests, SPT) αποτελούν την κύρια in vivo μέθοδο τεκμηρίωσης της IgE-μεσολαβούμενης ευαισθητοποίησης. Η ανασκόπηση αυτή παρουσιάζει τη μεθοδολογία, τη διαγνωστική ακρίβεια, την ασφάλεια και τους περιορισμούς των SPT, ενώ τις συγκρίνει με άλλες διαγνωστικές προσεγγίσεις. Τέλος, εξετάζονται σύγχρονες εξελίξεις όπως η τοπική αλλεργική ρινίτιδα και η μοριακή διάγνωση. Τα SPT, όταν εκτελούνται και ερμηνεύονται σωστά, αποτελούν απαραίτητο εργαλείο για την εξατομικευμένη διαχείριση της αλλεργικής ρινίτιδας.

  1. Εισαγωγή

Η αλλεργική ρινίτιδα (ΑΡ) είναι μια φλεγμονώδης νόσος του ρινικού βλεννογόνου που προκαλείται από ανοσολογική αντίδραση εξαρτώμενη από ανοσοσφαιρίνες Ε (IgE) μετά από έκθεση σε αλλεργιογόνα όπως γύρεις, ακάρεα σκόνης του  σπιτιού, τρίχωμα ζώων (συνήθως γάτα, σκύλος) και μύκητες [1]. Η επίπτωσή της αυξάνεται παγκοσμίως, επηρεάζοντας έως και το 30% των ενηλίκων και έως το 40% των παιδιών σε ορισμένες περιοχές [2]. Η διάγνωση της ΑΡ βασίζεται σε τρεις πυλώνες: το λεπτομερές κλινικό ιστορικό, την κλινική εξέταση και την αντικειμενική τεκμηρίωση ευαισθητοποίησης σε ύποπτα αλλεργιογόνα [3]. Μεταξύ των διαθέσιμων μεθόδων, οι ενδοεπιδερμικές δοκιμασίες νυγμού (Skin Prick Tests – SPT) αποτελούν την πλέον ευρέως χρησιμοποιούμενη, οικονομική και ταχεία in vivo δοκιμασία πρώτης γραμμής [4].

  1. Μεθοδολογία Εκτέλεσης και Τυποποίηση

Κατά τη δοκιμασία, μικρή ποσότητα τυποποιημένου αλλεργιογόνου εναποτίθεται στην επιδερμίδα του αντιβραχίου και ακολουθεί νυγμός με ειδική βελόνα. Θετική αντίδραση (βλατίδα διαμέτρου ≥3 mm μετά από 15–20 λεπτά) υποδηλώνει παρουσία ειδικών IgE και συσχετίζεται καλά με την κλινική εκδήλωση . Η SPT είναι ασφαλής, ταχεία, χαμηλού κόστους και υψηλής ευαισθησίας.

Η αξιοπιστία των SPT εξαρτάται άμεσα από την τυποποιημένη τεχνική εκτέλεσης. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες του δικτύου GA²LEN και του προγράμματος ARIA, η δοκιμή πρέπει να διενεργείται στην έσω επιφάνεια του αντιβραχίου ή στη ράχη, μετά από καθαρισμό του δέρματος με οινόπνευμα [5]. Χρησιμοποιούνται τυποποιημένα εμπορικά εκχυλίσματα αλλεργιογόνων, ένας θετικός μάρτυρας (ισταμίνη 10 mg/ml) και ένας αρνητικός μάρτυρας (φυσιολογικός ορός ή γλυκερίνη) [6].

Διάγνωση της αλλεργικής ρινίτιδας με ενδοδερμικές δοκιμασίες νυγμού (Skin Prick Tests). H ακίδα της βελόνας πιεζεται ελαφρα ώστε να διαπερασει μόνο την επιδερμίδα. Μόλις το υγρό εισέλθει κάτω από την επιδερμίδα, εφ΄όσον το άτομο είναι ευαισθητοποιημένο προς το αλλεργιογόνο που περιέχει η σταγ’ονα προκαλείται αντίδραση αντιγόνου-αντισώματος, που εκδηλώνεται με την δημιουργία πομφού. Ανάλογος με την ένταση της ευαισθητοποιησης είναι και η διάμετρος του πομφού.

Tα αποτελέσματα των ενδοεπιδερμικών αντιδρασεων νυγμου (Skin prick tests), βάσει των οποίων αποφασίζεται η εναρξη της υπογλώσσιας ανοσοθεραπείας

Με ειδική βελόνα νυγμού (lancet) γίνεται επιπολής διάτρηση της επιδερμίδας, χωρίς πρόκληση αιμορραγίας. Η ανάγνωση πραγματοποιείται μετά από 15-20 λεπτά, μετρώντας τη μεγαλύτερη διάμετρο του πομφού (wheal), που έχει δημιουργηθεί.

Ως θετική αντίδραση ορίζεται η δημιουργία πομφού,  διαμέτρου ≥3 mm μεγαλύτερος του αρνητικού μάρτυρα [7]. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η διακοπή λήψης αντιισταμινικών (τουλάχιστον 3-7 ημέρες, ανάλογα με τη δράση) και άλλων φαρμάκων που επηρεάζουν την ανοσολογική απόκριση (π.χ. τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά, συστηματικά κορτικοστεροειδή) [8].

  1. Διαγνωστική Ακρίβεια και Σύγκριση με Άλλες Μεθόδους

Η διαγνωστική ακρίβεια των SPT έχει αξιολογηθεί σε πολυάριθμες μελέτες, με τη ρινική δοκιμασία πρόκλησης (Nasal Allergen Challenge – NAC) να θεωρείται το πρότυπο αναφοράς (gold standard) για την κλινικά σημαντική ευαισθητοποίηση [9]. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση που συμπεριέλαβε 14 μελέτες ανέφερε συγκεντρωτική ευαισθησία των SPT για εισπνεόμενα αλλεργιογόνα 88% (95% CI: 84–92%) και ειδικότητα 79% (95% CI: 74–84%) σε σύγκριση με την NAC [10]. Σε σύγκριση με την in vitro μέτρηση ειδικών IgE ορού, η συμφωνία κυμαίνεται από 75% έως 95% ανάλογα με το αλλεργιογόνο, με τα SPT να υπερέχουν σε ευαισθησία για ορισμένα αλλεργιογόνα όπως των ακάρεων της σκόνης του σπιτιού [11]. Μια σύγχρονη μελέτη (2023) έδειξε ότι ο συνδυασμός SPT και ειδικών IgE βελτιώνει τη διαγνωστική απόδοση, ιδιαίτερα σε ασθενείς με ασαφές κλινικό ιστορικό [12].

  1. Ασφάλεια και Αντενδείξεις

Τα SPT θεωρούνται εξαιρετικά ασφαλή. Η συχνότητα τοπικών αντιδράσεων (κνησμός, ψευδοπομφός) είναι μικρή (<1%), ενώ συστηματικές αντιδράσεις, συμπεριλαμβανομένης της αναφυλαξίας, είναι εξαιρετικά σπάνιες (περίπου 1 ανά 1.000.000 δοκιμές) [13]. Ωστόσο, σε ασθενείς με ιστορικό σοβαρής αναφυλαξίας, μη ελεγχόμενο άσθμα ή λήψη β-αναστολέων, η διενέργεια SPT θα πρέπει να γίνεται με προσοχή και μόνο σε χώρους με δυνατότητα αντιμετώπισης επείγουσας αλλεργικής αντίδρασης [14]. Απόλυτες αντενδείξεις αποτελούν η σοβαρή ανεξέλεγκτη δερματοπάθεια (π.χ. εκτεταμένο έκζεμα) και η ιστορικό συστηματικής αντίδρασης στην ισταμίνη [15].

  1. Κλινικοί Περιορισμοί και Ερμηνεία

Παρά τη χρησιμότητά τους, τα SPT έχουν σημαντικούς περιορισμούς που πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός ιατρός. Καταρχάς, η θετική αντίδραση τεκμηριώνει ευαισθητοποίηση, αλλά όχι απαραίτητα κλινική νόσο (ειδικότητα μικρότερη του 100%) [16]. Ψευδώς θετικά αποτελέσματα είναι συχνά σε ασθενείς με δερμογραφισμό ή υπερευαίσθητο δέρμα. Αντίστροφα, ψευδώς αρνητικά μπορεί να προκύψουν σε ασθενείς που λαμβάνουν αντιισταμινικά, σε βρέφη (ατελής ανάπτυξη δερματικής ανοσολογικής απόκρισης) ή σε εκχυλίσματα με χαμηλή δραστικότητα [17]. Για τον λόγο αυτό, η ερμηνεία πρέπει πάντα να γίνεται σε συνάρτηση με το κλινικό ιστορικό, και σε περίπτωση ασυμφωνίας συστήνεται η διενέργεια δοκιμασίας ρινικής πρόκλησης [18].

  1. Σύγχρονες Εξελίξεις: Τοπική Αλλεργική Ρινίτιδα και Μοριακή Διάγνωση

Τα τελευταία χρόνια αναγνωρίστηκε μια υποομάδα ασθενών με συμπτώματα αλλεργικής ρινίτιδας, αρνητικά SPT και αρνητικές ειδικές IgE ορού, αλλά θετική ρινική πρόκληση με αλλεργιογόνα – η λεγόμενη «τοπική αλλεργική ρινίτιδα» (Local Allergic Rhinitis – LAR) [19]. Οι ασθενείς αυτοί φέρουν IgE στο ρινικό βλεννογόνο χωρίς συστηματική ευαισθητοποίηση. Στη διάγνωση της LAR, η εφαρμογή SPT είναι ανεπαρκής, και απαιτούνται πιο εξειδικευμένες δοκιμασίες όπως η μέτρηση ειδικών IgE στις ρινικές εκκρίσεις ή η ρινική δοκιμασία πρόκλησης [20]. Παράλληλα, η μοριακή διάγνωση (component-resolved diagnostics – CRD) με μεμονωμένες αλλεργιογόνες πρωτεΐνες μπορεί να συμπληρώσει τα SPT, προσδιορίζοντας τον κίνδυνο σοβαρών αντιδράσεων ή διασταυρούμενων αντιδράσεων [21]. Σε μια πρόσφατη μελέτη (2024), ο συνδυασμός SPT με CRD αύξησε τη διαγνωστική ακρίβεια από 84% σε 94% σε ασθενείς με αλλεργική ρινίτιδα σε περιοχές με υψηλή συγκέντρωση γύρεων [22].

  1. Επιδημιολογικά δεδομένα: Τα κυριότερα αλλεργιογόνα στον ελληνικό πληθυσμό

Η γνώση της τοπικής αλλεργιογόνου χλωρίδας είναι κρίσιμη για την κατάλληλη επιλογή των προς εξέταση αλλεργιογόνων κατά την εφαρμογή SPT, καθώς η συχνότητα ευαισθητοποίησης διαφέρει σημαντικά ανά γεωγραφική περιοχή και κλιματολογικές συνθήκες.

Σύμφωνα με μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε ελληνικό παιδιατρικό πληθυσμό (196 παιδιά ηλικίας 3–18 ετών), τα επτά συχνότερα αλλεργιογόνα που ανιχνεύθηκαν μέσω SPT ήταν η ελιά (Olea europaea) σε ποσοστό 52,3%, ακολουθούμενη από το μείγμα αγρωστωδών (Grass-mix) σε 42,6%, τη γάτα (τρίχωμα) σε 31,3%, το άκαρι της σκόνης του σπιτιού  Dermatophagoides pteronyssinus σε 31,8%, το άκαρι  Dermatophagoides farinae σε 23,6%, την  Ελξίνη (Parietaria (περδικάκι) σε 24,6% και τον μύκητα Alternaria σε 19,5% [26]. Το 48% των ασθενών ήταν ευαισθητοποιημένοι σε τέσσερα ή περισσότερα αλλεργιογόνα, ενώ μονοευαισθητοποίηση παρατηρήθηκε στο 18,3% (με συχνότερα τα ακάρεα της σκόνης του σπιτιού 6,1%, την ελιά 4,6% και τα αγρωστώδη 4,1%) [26].

Αντίστοιχα, σε μελέτη που διεξήχθη σε 675 παιδιά σχολικής ηλικίας στη βορειοανατολική Ελλάδα, οι επικρατέστερες ευαισθητοποιήσεις ήταν προς τα ακάρεα της οικιακής σκόνης (HDM) σε ποσοστό 59,74%, προς τα αγρωστώδη (γρασίδι) 48,9%, προς τον μύκητα Alternaria 34,6% και προς την ελιά 14,71%, ενώ ανιχνεύθηκαν συν-ευαισθητοποιήσεις μεταξύ αγρωστωδών, πεύκης και ελιάς, καθώς και μεταξύ ελιάς και κυπαρισσιού [27]. Σε έρευνα που αφορούσε ενηλίκους ασθενείς στη Δυτική Θράκη, τα συχνότερα αλλεργιογόνα ήταν τα αγρωστώδη (56,0%), η ελιά (43,5%), το περδικάκι (Parietaria officinalis) (24,4%) και το κυπαρίσσι (16,7%) [28], καταδεικνύοντας μικρές περιφερειακές διακυμάνσεις.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει η κλινική παρατήρηση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη στην περιοχή της Κορινθίας, όπου τα συχνότερα αλλεργιογόνα περιλαμβάνουν το περδικάκι (Parietaria officinalis), την ευρωπαϊκή ελιά (άνθη), ο φλέως ο λειμώνιος (αγρωστώδες), η τσουκνίδα, η αγριάδα, το κυπαρίσσι, τα ακάρεα της οικιακής σκόνης και το τρίχωμα γάτας [29]. Η χρήση πάνελ  τυποποιημένων αλλεργιογόνων της εταιρείας LOFARMA επιτρέπει την πλήρη κάλυψη των ανωτέρω αναγκών [30]. Τα αλλεργιογόνα προϊόντα της, συμπεριλαμβανομένων των υπογλώσσιων δισκίων (LAIS TABLETS) και των σταγόνων (LAIS DROPS), είναι διαθέσιμα στην Ελλάδα για ανοσοθεραπεία. Εισαγωγέας και διανομέας αυτών των προϊόντων στην Ελλάδα είναι η εταιρεία ALGE PHARM, η οποία είναι  ο αποκλειστικός αντιπρόσωπος της ιταλικής εταιρείας Lofarma στην Ελλάδα. Τα ανωτέρω επιδημιολογικά δεδομένα υπογραμμίζουν την ανάγκη εξατομίκευσης του SPT βάσει γεωγραφικής προέλευσης του ασθενούς.

  1. Κλινικές Συστάσεις και Θέση της SPT στις Κατευθυντήριες Οδηγίες

Τόσο οι διεθνείς οδηγίες ARIA (2019 επικαιροποιημένες) όσο και η EAACI (Ευρωπαϊκή Ακαδημία Αλλεργιολογίας και Κλινικής Ανοσολογίας) συνιστούν την  SPT ως την πρώτη επιλογή επιβεβαίωσης ευαισθητοποίησης για εισπνεόμενα αλλεργιογόνα [23]. Συνιστάται η χρήση πάνελ τουλάχιστον 10-15 αλλεργιογόνων ανάλογα με την επιδημιολογία της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων ακάρεων της οικειακής σκόνης, γυρεοκόκκων αγρωστωδών (χόρτων) και δένδρων, μυκήτων και τριχωμάτων ζώων [24]. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην εκπαίδευση του προσωπικού για την τυποποιημένη εφαρμογή και ανάγνωση, καθώς η διακύμανση μεταξύ παρατηρητών μπορεί να επηρεάσει την αξιοπιστία [25].

  1. Συμπέρασμα

Οι ενδοδερμικές δοκιμασίες νυγμού αποτελούν αναντικατάστατο, ασφαλές και οικονομικό εργαλείο στη διάγνωση της αλλεργικής ρινίτιδας. Η υψηλή ευαισθησία και η ταχύτητα εκτέλεσης τις καθιστούν ιδανικές για τον αρχικό έλεγχο ευαισθητοποίησης. Ωστόσο, η κλινική συσχέτιση με το ιστορικό είναι απαραίτητη, και σε επιλεγμένες περιπτώσεις (αρνητικά SPT με ισχυρή κλινική υποψία) θα πρέπει να ακολουθούν δοκιμασίες ρινικής πρόκλησης ή μοριακή διάγνωση. Η συνεχιζόμενη έρευνα στη διασταυρούμενη αντιδραστικότητα και την τοπική αλλεργική φλεγμονή αναμένεται να βελτιώσει περαιτέρω την ακρίβεια και την εξατομίκευση της διάγνωσης.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

  1. Bousquet J, Khaltaev N, Cruz AA, et al. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) 2008 update (in collaboration with the World Health Organization, GA(2)LEN and AllerGen). Allergy. 2008;63(Suppl 86):8-160.
  2. Brożek JL, Bousquet J, Agache I, et al. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines – 2016 revision. J Allergy Clin Immunol. 2017;140(4):950-958.
  3. Dykewicz MS, Wallace DV, Amrol DJ, et al. Rhinitis 2020: A practice parameter update. J Allergy Clin Immunol Pract. 2020;8(8):2452-2507.
  4. Heinzerling L, Mari A, Bergmann KC, et al. The skin prick test – European standards. Clin Transl Allergy. 2013;3(1):3.
  5. Bousquet J, Heinzerling L, Bachert C, et al. Practical guide to skin prick tests in allergy to aeroallergens. Allergy. 2012;67(1):18-24.
  6. Bernstein IL, Li JT, Bernstein DI, et al. Allergy diagnostic testing: an updated practice parameter. Ann Allergy Asthma Immunol. 2008;100(3 Suppl 3):S1-S148.
  7. Heinzerling LM, Burbach GJ, Edenharter G, et al. GA(2)LEN skin test study I: GA(2)LEN harmonization of skin prick testing: novel sensitization patterns for inhalant allergens in Europe. Allergy. 2009;64(10):1498-1506.
  8. Carr TF, Saltoun CA. Skin testing in allergy. Allergy Asthma Proc. 2012;33(Suppl 1):6-8.
  9. Augé J, Vent J, Agache I, et al. EAACI position paper on the standardization of nasal allergen challenge. Allergy. 2022;77(7):2029-2048.
  10. Larem A, Al-Saadi S, Mohamad A, et al. Diagnostic accuracy of skin prick test in patients with allergic rhinitis: a systematic review and meta-analysis. Eur Arch Otorhinolaryngol. 2021;278(11):4321-4330.
  11. Matricardi PM, Kleine-Tebbe J, Hoffmann HJ, et al. EAACI molecular allergology user’s guide. Pediatr Allergy Immunol. 2016;27(Suppl 23):1-250.
  12. Riggioni C, Ricci C, Moya B, et al. Systematic review and meta-analyses on the accuracy of diagnostic tests for IgE-mediated food allergy. Allergy. 2023;78(9):2337-2360.
  13. Liccardi G, Salzillo A, Spadaro G, et al. Systemic reactions from skin prick tests: a systematic review. Eur Ann Allergy Clin Immunol. 2018;50(6):245-252.
  14. Cox L, Nelson H, Lockey R, et al. Allergen immunotherapy: a practice parameter third update. J Allergy Clin Immunol. 2011;127(1 Suppl):S1-S55.
  15. Ansotegui IJ, Melioli G, Canonica GW, et al. IgE allergy diagnostics and other relevant tests in allergy. World Allergy Organ J. 2020;13(2):100080.
  16. Portnoy JM, Kennedy K, Barnes C, et al. Aeroallergen skin testing. J Allergy Clin Immunol. 2006;117(2 Suppl):S191-S194.
  17. Calabria CW, Hagan L. The role of intradermal skin testing in inhalant allergy. Ann Allergy Asthma Immunol. 2008;101(4):337-347.
  18. Dordal MT, Lluch-Bernal M, Sánchez MC, et al. Allergen-specific nasal provocation testing: review by the Rhinoconjunctivitis Committee of the Spanish Society of Allergology and Clinical Immunology. J Investig Allergol Clin Immunol. 2011;21(1):1-12.
  19. Rondón C, Campo P, Togias A, et al. Local allergic rhinitis: concept, pathophysiology, and management. J Allergy Clin Immunol. 2012;129(6):1460-1467.
  20. Rondón C, Eguiluz-Gracia I, Bogas G, et al. Local allergic rhinitis: implications for management. Expert Rev Clin Immunol. 2019;15(8):823-834.
  21. Canonica GW, Ansotegui IJ, Pawankar R, et al. A WAO – ARIA – GA²LEN consensus document on molecular-based allergy diagnostics. World Allergy Organ J. 2013;6(1):17.
  22. Scala E, Giani M, Pirrotta L, et al. Molecular diagnostics in the management of allergic rhinitis: a real-life study. Clin Exp Allergy. 2024;54(2):112-121.
  23. Wise SK, Damask C, Roland LT, et al. International consensus statement on allergy and rhinology: Allergic rhinitis – 2023 update. Int Forum Allergy Rhinol. 2023;13(5):789-835.
  24. Pfaar O, Bastl K, Berger U, et al. Pollen and pollen allergy: the European perspective. Allergy. 2021;76(6):1682-1700.
  25. Bousquet J, Ansotegui IJ, Anto JM, et al. The need for standardization of skin prick testing in Europe. Allergy. 2020;75(2):425-428.
  26. PD02 Study Group. Observational follow-up study with the Pan-European standard prick test to determine inhalant allergen sensitisation rates in a Greek population. Clin Transl Allergy. 2014;4(Suppl 1):P2.
  27. Katotomichelakis M, Kalogeras L, Loulakaki D, et al. Allergic sensitization prevalence in a children and adolescent population of northeastern Greece region. Int J Pediatr Otorhinolaryngol. 2016;90:248-252.
  28. Katotomichelakis M, Nikolaidis C, Makris M, et al. The clinical significance of the pollen calendar of the Western Thrace/northeast Greece region in allergic rhinitis. Int Forum Allergy Rhinol. 2015;5(12):1156-1163.
  29. Γκέλης ΔΝ. Ωτορινολαρυγγολογική Αλλεργία – Μερικά από τα κύρια αλλεργιογόνα πρόκλησης αλλεργικής ρινίτιδας στην Κορινθία. gr. https://gelis.gr/. Published 2025. Accessed June 7, 2026.
  30. Γκέλης ΔΝ. Δερματικά τεστς αλλεργίας [Skin Prick Tests]. https://gelis.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=219:-skin-prick-tests&catid=40:entallergia&Itemid=66 . Published May 3, 2023. Accessed June 7, 2026.

..