19 Μάι

Η Ιστορία του Νάματος, η Καθιέρωσή του στη Λατρεία, η Ετυμολογία, η Κατάλυση της Θείας Κοινωνίας και ο Ρόλος του άκρατου βιολογικού γλυκού κόκκινου κρασιού©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD), Αικατερίνη Γκέλη (ΜD, Radiologist)

Εισαγωγή

Το «νάμα» αποτελεί κεντρικό στοιχείο της ορθόδοξης χριστιανικής λατρείας, ως ο οίνος που χρησιμοποιείται στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Η παρούσα μελέτη εξετάζει την ιστορική καθιέρωσή του, την ετυμολογική του προέλευση, τη θεολογική σημασία της «κατάλυσης» της Θείας Κοινωνίας, καθώς και τους λόγους συμμετοχής του βιολογικού κόκκινου γλυκου κρασιού στο μυστήριο.

  1. Ετυμολογία της λέξης «Νάμα»

Η λέξη «νάμα» έχει πλούσια ετυμολογική διαδρομή από την αρχαιότητα έως σήμερα.

Αρχαία ελληνική ρίζα

Προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «νᾶμα», που δήλωνε το «τρέχον νερό», την «πηγή» ή το «ρυάκι» [4, 1,13, 7]. Η αρχική σημασία αποδίδει εικόνα ζωντανής και αδιάκοπης κίνησης. Ετυμολογικά, το ουσιαστικό «νᾶμα» ανάγεται στο αρχαίο ρήμα «νάω» ή «νάειν», το οποίο σημαίνει «ρέω», «κυλώ» ή «τρέχω ως υγρό» [4, 1]. Από την ίδια ρίζα σχηματίστηκαν και άλλες λέξεις σχετικές με το νερό και τη ροή [13].

Χρήση στην αρχαία γραμματεία

Στην αρχαία ελληνική γραμματεία η λέξη χρησιμοποιείται συχνά με ποιητική και θρησκευτική χροιά [13]. Το «νάμα» δεν δήλωνε απλώς το νερό ως φυσικό στοιχείο, αλλά συχνά το καθαρό, αγνό ή ιερό νερό μιας πηγής, συνδεδεμένο με τελετουργικούς καθαρμούς, ιερά άλση και λατρευτικές πρακτικές [13, 4].

Μαρτυρίες σε αρχαίους συγγραφείς:

  • Πίνδαρος:Χρησιμοποιεί ποιητικό λεξιλόγιο όπου το «νᾶμα» απαντά με τη σημασία του «νερού / πηγής», σε συμφραζόμενα που σχετίζονται με καθαρμούς και ιερότητα του υγρού στοιχείου [13].
  • Τραγικοί ποιητές (Αισχύλος, Σοφοκλής):Η λέξη απαντά σποραδικά με ποιητική σημασία «ρέον νερό», ενταγμένη σε περιγραφές φυσικού ή ιερού τοπίου [13]. Συγκεκριμένα, ο Αισχύλος την αναφέρει στον Προμηθέα Δεσμώτη (στ. 806) [13], ενώ ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη (στ. 1130) και στις Τραχίνιες (στ. 919, 1059) [13].
  • Αριστοφάνης:Στην κωμωδία του «Εκκλησιάζουσαι» (στίχος 14) χρησιμοποιεί τη φράση «Βάκχειον νάμα» (Βάκχειο νάμα), που σημαίνει «το ρευστό (υγρό) του Βάκχου», δηλαδή το κρασί [24]. Η αναφορά αυτή δείχνει ότι ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ. η λέξη «νάμα» είχε εξελιχθεί για να δηλώνει το κρασί στη διονυσιακή λατρεία, πολύ πριν υιοθετηθεί από τον Χριστιανισμό.
  • Ελληνική Παλατινή Ανθολογία:Χρησιμοποιεί τη λέξη συχνά μεταφορικά για πηγές, ύδατα και δροσερές ροές, ενισχύοντας τη συμβολική της διάσταση [13].
  • Λεξικογραφική παράδοση (Ησύχιος, Σούδα):Καταγράφει τη λέξη με σημασίες όπως «πηγή» και «ύδωρ ρέον» [13].

Μεταφορική επέκταση και εκκλησιαστική σημασία

Κατά τους ελληνιστικούς και βυζαντινούς χρόνους η σημασία της λέξης διευρύνθηκε μεταφορικά και άρχισε να χρησιμοποιείται και για άλλα υγρά, κυρίως για τον οίνο, ιδιαίτερα όταν αυτός θεωρούνταν εκλεκτός ή «καθαρός» [12,  22]. Από αυτή τη σημασιολογική εξέλιξη προέρχεται και η νεότερη χρήση της λέξης «νάμα» για το γλυκό εκκλησιαστικό κρασί που χρησιμοποιείται στη Θεία Ευχαριστία [22].

Σημαντική διευκρίνιση: Η ειδική έννοια του «κρασιού των σπονδών» ή του «εκκλησιαστικού οίνου» δεν είναι σταθερή στην κλασική αρχαιότητα. Αυτή η σημασιολογική μετατόπιση προς το «καθαρό/εκλεκτό υγρό» και αργότερα προς το λειτουργικό κρασί είναι μεταγενέστερη εξέλιξη (ελληνιστική–βυζαντινή περίοδος) [4, 1, 22]. Η ειδική εκκλησιαστική σημασία της λέξης «νάμα», δηλαδή ως «ο οίνος που χρησιμοποιείται στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας», δεν απαντά με αυτή τη συγκεκριμένη έννοια στην κλασική αρχαιότητα, αλλά διαμορφώνεται σταδιακά κατά τη βυζαντινή και μεσαιωνική εκκλησιαστική παράδοση [12, 22]. Οι πρώτοι χριστιανικοί συγγραφείς και οι Πατέρες της Εκκλησίας αναφέρονται συνήθως στον «οίνο», στο «ποτήριον» ή στο «Αίμα του Χριστού», χωρίς να χρησιμοποιούν συστηματικά τον όρο «νάμα» ως τεχνικό λειτουργικό όρο [12. 5, 9]. Ωστόσο, η αρχαία σημασία της λέξης ως «αγνό, ρέον και καθαρό υγρό» ευνόησε τη μεταφορική σύνδεσή της με τον ευχαριστιακό οίνο [4, 22].

Στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα η λέξη επιβιώνει τόσο με την κυριολεκτική όσο και με τη συμβολική της σημασία. Μπορεί να δηλώνει το καθαρό νερό πηγής, αλλά και, σε λογοτεχνικό ή εκκλησιαστικό ύφος, ένα εκλεκτό ποτό ή κάτι αγνό και ζωοδόχο [22].

  1. Η ιστορία και η καθιέρωση του Νάματος στη λατρεία

Η ιστορία του Νάματος ως στοιχείου λατρείας είναι μακρά και συνδέει την αρχαιότητα με τον Χριστιανισμό. Δεν υπάρχει αναφορά σε συγκεκριμένο πρόσωπο ή ακριβή ημερομηνία για την επίσημη καθιέρωση του όρου «νάμα», αλλά η ίδια η πράξη έχει θεμελιωθεί από τον Χριστό.

Η θεμελίωση από τον Χριστό (Μυστικός Δείπνος)

Η καθοριστική στιγμή για τη χριστιανική λατρεία ήταν το Μυστικό Δείπνο, όπου ο Ιησούς Χριστός:

  1. Προσέφερε τον οίνο:Πήρε το ποτήριο με τον οίνο και το έδωσε στους μαθητές Του.
  2. Καθιέρωσε τη σημασία του:Ταυτόχρονα, είπε τα λόγια: «Πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο γάρ εστι το Αίμα μου, το της Καινής Διαθήκης, το περί πολλών εκχυνόμενον εις άφεσιν αμαρτιών» (Κατά Ματθαίον 26:27-28).

Από τότε, η Εκκλησία τελεί το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, χρησιμοποιώντας άρτο (πρόσφορο) και οίνο (νάμα), τα οποία μεταβάλλονται μυστηριακά σε Σώμα και Αίμα Χριστού.

Μαρτυρίες των Πατέρων της Εκκλησίας

Ήδη από τους πρώτους αιώνες του χριστιανισμού, ο οίνος της Θείας Ευχαριστίας αντιμετωπίζεται ως ιερό και ζωοποιό στοιχείο:

  • Ιγνάτιος Αντιοχείας:Χαρακτηρίζει τη Θεία Ευχαριστία «φάρμακον αθανασίας», τονίζοντας τον σωτηριολογικό χαρακτήρα του αγιασμένου άρτου και οίνου [8].
  • Κύριλλος Ιεροσολύμων:Στις Μυσταγωγικές Κατηχήσεις αναφέρει ότι ο άρτος και ο οίνος, μετά την επίκληση του Αγίου Πνεύματος, «γίνονται Σώμα και Αίμα Χριστού» [5].
  • Ιωάννης Χρυσόστομος:Υπογραμμίζει ότι ο οίνος της Ευχαριστίας δεν είναι πλέον κοινός οίνος αλλά «πνευματικό ποτό», φορέας θείας χάριτος [9].
  • Μάξιμος Ομολογητής:Συνδέει τον ευχαριστιακό οίνο με τη μέθεξη του ανθρώπου στη θεία ζωή [14].

Η χρήση της λέξης «νάμα» ειδικά για το λειτουργικό κρασί εδραιώνεται κυρίως στα μεσαιωνικά και μεταβυζαντινά χρόνια, όταν ο όρος άρχισε να χρησιμοποιείται στη λειτουργική γλώσσα και στη λαϊκή εκκλησιαστική παράδοση για να δηλώσει το καθαρό κόκκινο γλυκύ κρασί της Θείας Ευχαριστίας [12, 22]. Η σημασιολογική αυτή εξέλιξη βασίστηκε στην παλαιότερη έννοια του «καθαρού και ζωοδόχου ρεύματος», που πλέον αποδόθηκε συμβολικά στο «Αίμα του Χριστού» [22]. Έτσι, η λέξη απέκτησε έντονο θεολογικό και μυσταγωγικό περιεχόμενο μέσα στην ορθόδοξη λατρευτική παράδοση [14].

  1. Γιατί συμμετέχει το κρασί (Νάμα) στη Θεία Κοινωνία

Το κρασί δεν είναι απλώς ένα έθιμο, αλλά έχει κεντρική θεολογική σημασία στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.

  • Η άμεση εντολή του Χριστού:Η συμμετοχή του οίνου βασίζεται στην πράξη και τα λόγια του ίδιου του Ιησού Χριστού κατά τον Μυστικό Δείπνο. Δεν είναι μεταγενέστερη ανθρώπινη επινόηση.
  • Σύμβολο της ζωής:Το κρασί, που προέρχεται από τον καρπό του αμπελιού, αποτελεί σύμβολο ζωής και χαράς. Στη Θεία Ευχαριστία, η ουσία του μεταβάλλεται μυστηριακά στο Αίμα του Χριστού, που προσφέρεται «υπέρ της του κόσμου ζωής και σωτηρίας».

Αγνότητα του κρασιού – Χωρίς πρόσθετα και συντηρητικά

Σύμφωνα με τους εκκλησιαστικούς κανόνες, το νάμα που χρησιμοποιείται στη Θεία Κοινωνία πρέπει να είναι αγνό, φυσικό κρασί, χωρίς καμία πρόσθετη ουσία, φάρμακα ή συντηρητικά [23, 21, 20]. Στην εποχή του Χριστού, δεν υπήρχαν χημικά συντηρητικά, γι’ αυτό χρησιμοποιούσαν φυσικό, άκρατο (μη νερωμένο) ερυθρό οίνο, ο οποίος δύσκολα αλλοιώνεται. Σήμερα, ένα βιολογικό νάμα όπως το “Γκέλικος” παράγεται με σεβασμό αυτής της παράδοσης, χωρίς θειώδη ή άλλα πρόσθετα, διατηρώντας την αυθεντικότητα της πρώτης Ευχαριστίας [21].

Γιατί χρησιμοποιείται γλυκό κρασί

Το νάμα είναι γλυκό κρασί, κυρίως για λόγους συντήρησης και συμβολισμού [20, 23]. Από πρακτικής άποψης, η υψηλή περιεκτικότητά του σε φυσικά σάκχαρα λειτουργεί ως φυσικό συντηρητικό, επιτρέποντάς του να διατηρείται μακροχρόνια. Από συμβολικής πλευράς, η γλυκύτητά του θυμίζει τη γλυκύτητα της σχέσης με τον Θεό και της αιώνιας ζωής [23].

  1. Τι σημαίνει «Κατάλυση της Θείας Κοινωνίας»

Η φράση «κατάλυση της Θείας Κοινωνίας» στην ορθόδοξη λειτουργική παράδοση δεν αναφέρεται στην ίδια τη λήψη της Θείας Ευχαριστίας από τους πιστούς, αλλά σε μια συγκεκριμένη ιεροτελεστική πράξη που σχετίζεται με την προετοιμασία και τη χρήση των Τιμίων Δώρων κατά τη Θεία Λειτουργία. Πιο συγκεκριμένα, ο όρος «κατάλυση» χρησιμοποιείται λειτουργικά για να δηλώσει την ανάμειξη του οίνου με νερό στο Άγιο Ποτήριο, πριν από τη Θεία Μετάληψη [18, 17].

Η πράξη της κατάλυσης

Κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, μετά τον καθαγιασμό του άρτου και του οίνου, ο ιερέας ρίχνει μικρή ποσότητα ζεστού νερού (το λεγόμενο «ζέον ύδωρ») στο Άγιο Ποτήριο, μέσα στο οποίο βρίσκεται ήδη το καθαγιασμένο «νάμα» (οίνος) [2, 15]. Η πράξη αυτή δεν είναι απλώς πρακτική ή συμβολική, αλλά έχει βαθύ θεολογικό περιεχόμενο.

Θεολογική σημασία

Η ανάμειξη του οίνου με το νερό συμβολίζει άμεσα το γεγονός που περιγράφεται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου από την πλευρά του Εσταυρωμένου Χριστού εξήλθε «αἷμα καὶ ὕδωρ» (Ιω. 19:34) [10]. Το γεγονός αυτό η πατερική παράδοση συνδέει με τη γέννηση της Εκκλησίας και των Μυστηρίων της [2, 15].

  • Το ζεστό νερόσυμβολίζει τη ζωντάνια του Αγίου Πνεύματος και την «ζέση» της πίστης, δηλαδή ότι η Θεία Κοινωνία δεν είναι κάτι νεκρό ή απλό υλικό στοιχείο, αλλά ζωντανή συμμετοχή στη θεία ζωή [19, 17].
  • Το νερό ερμηνεύεται επίσης ως σύμβολο της ανθρώπινης φύσης του Χριστού, η οποία ενώνεται αχώριστα με τη θεία Του φύση, όπως ο οίνος και το νερό αναμειγνύονται αδιάσπαστα στο ποτήριο [2, 15].

Εκκλησιολογική διάσταση

Οι Πατέρες της Εκκλησίας και τα λειτουργικά σχόλια της βυζαντινής παράδοσης τονίζουν ότι η πράξη αυτή έχει και εκκλησιολογική σημασία: το «αίμα και ύδωρ» εκφράζει τη γέννηση των μυστηρίων της Εκκλησίας (Βάπτισμα με το ύδωρ, Ευχαριστία με το αίμα), ενώ η ένωση των στοιχείων δείχνει τη μυστική ενότητα Χριστού και Εκκλησίας [2, 15].

Στα λειτουργικά κείμενα, όπως οι ερμηνείες της Θείας Λειτουργίας του Νικολάου Καβάσιλα, η προσθήκη του ζέοντος ύδατος ερμηνεύεται ως σημείο της ζωής που μεταδίδεται στον πιστό μέσω της Θείας Κοινωνίας, δηλαδή της μετοχής στη «θεία ενέργεια» [2].

Συμπέρασμα

Το «νάμα» αποτελεί έναν όρο με βαθιές ρίζες στην αρχαία ελληνική γλώσσα [4, 1, 13], ο οποίος εξελίχθηκε μέσα από την ελληνιστική και βυζαντινή περίοδο ώστε να δηλώνει ειδικά τον ευχαριστιακό οίνο [12, [22]. Η χρήση του κρασιού στη Θεία Κοινωνία θεμελιώνεται στην ίδια την πράξη του Χριστού κατά τον Μυστικό Δείπνο και διατηρείται αδιάλειπτα στην ορθόδοξη λατρεία. Η «κατάλυση» αποτελεί μια πράξη ανάμειξης οίνου και ύδατος, με πλούσιο συμβολισμό που αναφέρεται στη σταύρωση, την ανθρώπινη και θεία φύση του Χριστού, καθώς και στη γέννηση των μυστηρίων της Εκκλησίας [2, 10, 15]. Το νάμα, ως γλυκό, αγνό και χωρίς πρόσθετα κρασί, διατηρεί την αυθεντικότητα της πρώτης Ευχαριστίας και συμβολίζει τη γλυκύτητα της αιώνιας ζωής [21, 23]. Στην Ελλάδα το μοναδικό βιολογικό, γλυκό, κόκκινο Αγιωργίτικο Νάμα που κυκλοφορεί παγκοσμίως είναι το Βιολογικό Νάμα (Pharmagel), χωρίς πρόσθετα θειώδη.

Βιβλιογραφικές αναφορές

  1. Beekes RSP. Etymological Dictionary of Greek. Leiden: Brill; 2010.
  2. Cabasilas N. Commentary on the Divine Liturgy. In: Brightman F, editor. Liturgies Eastern and Western. Oxford: Clarendon Press; 1896.
  3. Νάμα Pharmagel 250ml [Internet]. Cavakalomenidis; 2024 [cited 2025 Nov 5]. Available from: https://cavakalomenidis.gr/product/krasia/typos-krasiou/isycho-ipio/nama-pharmagel-250ml
  4. Chantraine P. Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots. Paris: Klincksieck; 1968–1980.
  5. Cyril of Jerusalem. Mystagogical Catecheses. In: Schaff P, Wace H, editors. Nicene and Post-Nicene Fathers. Series 2, Vol. 7. Grand Rapids: Eerdmans; 1983.
  6. Άναμα ή Νάμα [Internet]. 2019 [cited 2025 Nov 5]. Available from: https://engolpion.blogspot.com/2019/01/anama-nama.html
  7. Frisk H. Griechisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag; 1960–1972.
  8. Ignatius of Antioch. Epistula ad Ephesios. In: Lake K, editor. The Apostolic Fathers. 1. Cambridge (MA): Harvard University Press; 1912.
  9. John Chrysostom. Homilies on Matthew. In: Schaff P, editor. Nicene and Post-Nicene Fathers. Series 1, Vol. 10. Grand Rapids: Eerdmans; 1989.
  10. John the Evangelist. Gospel according to John 19:34. In: Nestle-Aland Novum Testamentum Graece. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft; 2012.
  11. Ο Πάπας Φραγκίσκος διέταξε το κρασί για την Θεία Κοινωνία να είναι “Natural” [Internet]. 2017 [cited 2025 Nov 5]. Available from: https://krasiagr.com/o-papas-fragkiskos-dietaxe-to-krasi-gia-tin-theia-koinwnia-na-einai-natural/
  12. Lampe GWH. A Patristic Greek Lexicon. Oxford: Clarendon Press; 1961.
  13. Liddell HG, Scott R, Jones HS. A Greek-English Lexicon. 9th ed. Oxford: Clarendon Press; 1996.
  14. Maximus Confessor. Mystagogia. PG 91. Paris: J.-P. Migne; 1865.
  15. Meyendorff J. Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes. New York: Fordham University Press; 1983.
  16. Βιολογικό Νάμα [Internet]. Pharmagel; 2023 [cited 2025 Nov 5]. Available from: https://pharmagel.gr/product/biologiko-nama/
  17. Schmemann A. The Eucharist: Sacrament of the Kingdom. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press; 1988.
  18. Taft RH. The Liturgy of the Great Church: An Introduction. Rome: Pontifical Oriental Institute; 1992.
  19. Ware K. The Orthodox Church. London: Penguin Books; 1997.
  20. Νάμα (κρασί) [Internet]. Wikimedia Foundation; 2025 [cited 2025 Nov 5]. Available from: https://el.wikipedia.org/wiki/Νάμα_(κρασί)
  21. Γκέλης Δ. Βιολογικό Νάμα: Εκκλησιαστικός Οίνος “Γκέλικος” Νάμα [Internet]. Gkelanto; 2022 [cited 2025 Nov 5]. Available from: https://gkelanto.gr/index.php/learn/inside/viologiko-nama-ekklhsiastikos-oinos-gkelikos-nama
  22. Μπαμπινιώτης Γ. Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας; 2010.
  23. Φαρμαγελή, Ι. Το Νάμα: Ιστορία, θρησκευτικός ρόλος και συμβολισμός [Internet]. Pharmagel; 2023 [updated 2024 May 15; cited 2025 Nov 5]. Available from: https://pharmagel.gr/το-νάμα-ιστορία-θρησκευτικός-ρόλος-κα/
  24. Ecclesiazusae. In: Coulon V, van Daele H, editors. Aristophane, Tome V. Paris: Les Belles Lettres; 1930.

..

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Δρ.Δημήτριος Ν. Γκέλης
Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος
Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός Συγγραφέας, Ιατρικός Ερευνητής 

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ: Ιατρική Έρευνα, Συμπληρωματική Ιατρική

Διεύθυνση: ΦΛΑΜΠΟΥΡΟ ΛΟΥΤΡΑΚΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ
Τηλ: 6944280764, Email: pharmage@otenet.gr
www.gelis.gr, www.pharmagel.gr , www.orlpedia.gr , www.allergopedia.gr, d3gkelin.gr, www.vitaminb12.gr, www.zinc.gr, www.curcumin.gr

Αικατερίνη Γκέλη
Αικατερίνη Γκέλη
Ιατρός, Ακτινοδιαγνώστρια
 Άσσος, Κορίνθου.
Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη διαγνωστική με υπερήχους, κλασσική ακτινολογία παίδων και ενηλίκων, γναθοπροσωπική ακτινολογία, περιβαλλοντική ιατρική, ιατρική διατροφολογία, συμπληρωματική ιατρική.