Η κοιλιακή παχυσαρκία και τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D αποτελούν δύο συχνές μεταβολικές καταστάσεις που έχουν συσχετιστεί, ανεξάρτητα μεταξύ τους, με αυξημένο κίνδυνο νοσηρότητας και θνησιμότητας. Η περιφέρεια μέσης αποτελεί έναν απλό δείκτη της κεντρικής κατανομής του λίπους και μπορεί να προσφέρει προγνωστικές πληροφορίες που δεν αποτυπώνονται πλήρως από τον δείκτη μάζας σώματος (ΔΜΣ). Παράλληλα, χαμηλές συγκεντρώσεις της 25-υδροξυβιταμίνης D [25(OH)D], του κύριου κυκλοφορούντος δείκτη της κατάστασης της βιταμίνης D, έχουν επανειλημμένα συσχετιστεί με αυξημένη ολική θνησιμότητα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ταυτόχρονη παρουσία των δύο παραγόντων. Μεγάλη ανάλυση δεδομένων από τις μελέτες NHANES έδειξε ότι η ανεπάρκεια βιταμίνης D προσθέτει κίνδυνο θνησιμότητας σε όλες σχεδόν τις κατηγορίες ΔΜΣ και περιφέρειας μέσης, ενώ ο υψηλότερος κίνδυνος ολικής και καρδιαγγειακής θνησιμότητας παρατηρήθηκε σε άτομα με ταυτόχρονη ανεπάρκεια βιταμίνης D και παχυσαρκία ή κοιλιακή παχυσαρκία [1]. Ωστόσο, τα δεδομένα αυτά είναι παρατηρησιακά και επομένως τεκμηριώνουν ισχυρή προγνωστική συσχέτιση και όχι από μόνα τους αιτιώδη σχέση.

Η ιδιαίτερη σημασία της βιταμίνης D δεν θα πρέπει, επιπλέον, να εξετάζεται απομονωμένα από το μεταβολικό της περιβάλλον. Το μαγνήσιο συμμετέχει ως απαραίτητος συμπαράγοντας στις ενζυμικές διεργασίες του μεταβολισμού και της ενεργοποίησης της βιταμίνης D, ενώ η βιταμίνη K2 συμμετέχει στην ενεργοποίηση πρωτεϊνών που εξαρτώνται από τη βιταμίνη Κ, όπως η οστεοκαλσίνη και η matrix Gla protein (MGP). Έτσι, ο άξονας D3–Mg–K2 αποτελεί ένα συνεκτικό βιολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να εξετάζεται η σχέση της βιταμίνης D με την οστική και αγγειακή υγεία.

Κοιλιακή παχυσαρκία και θνησιμότητα

Η παχυσαρκία δεν αποτελεί ενιαία μεταβολική κατάσταση. Η ποσότητα του σωματικού λίπους έχει σημασία, αλλά εξίσου σημαντική είναι η κατανομή του. Το σπλαχνικό και κοιλιακό λίπος συνδέεται με αυξημένη μεταβολική δραστηριότητα, χρόνια χαμηλού βαθμού φλεγμονή, αντίσταση στην ινσουλίνη, δυσλιπιδαιμία και αυξημένο καρδιομεταβολικό κίνδυνο.

Η περιφέρεια μέσης (waist circumference, WC) αποτελεί έναν απλό ανθρωπομετρικό δείκτη της κεντρικής παχυσαρκίας. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 18 προοπτικών μελετών, με συνολικά 689.465 συμμετέχοντες και 48.421 θανάτους, έδειξε ότι τόσο οι δείκτες γενικής όσο και οι δείκτες κοιλιακής παχυσαρκίας συσχετίζονται με τη θνησιμότητα. Μάλιστα, οι δείκτες κοιλιακής παχυσαρκίας διατηρούσαν τη σχέση τους με τη θνησιμότητα ακόμη και μετά την προσαρμογή για δείκτες γενικής παχυσαρκίας [2].

Σε μετα-ανάλυση 29 cohort studies, που περιλάμβανε περισσότερα από 58.000 άτομα ηλικίας 65–74 ετών, εξετάστηκε ειδικά η σχέση της περιφέρειας μέσης με τη θνησιμότητα λαμβάνοντας υπόψη τον ΔΜΣ [3]. Η μελέτη ανέδειξε ότι η περιφέρεια μέσης μπορεί να παρέχει πληροφορίες σχετικά με τον κίνδυνο θανάτου πέρα από εκείνες που παρέχει ο ΔΜΣ.

Ωστόσο, η πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση του 2025 σε άτομα ηλικίας ≥60 ετών δείχνει ότι η σχέση της περιφέρειας μέσης με τη θνησιμότητα στους ηλικιωμένους δεν είναι απολύτως ομοιόμορφη. Από 38 μελέτες, 8 ανέφεραν αυξημένο κίνδυνο με αυξημένη WC, 15 δεν βρήκαν σημαντική σχέση και 6 ανέφεραν αντίστροφη σχέση [4]. Αντίθετα, ο λόγος μέσης προς ισχία (WHR) παρουσίασε συχνότερα θετική σχέση με τη θνησιμότητα [4].

Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, επειδή αποτρέπει την υπεραπλούστευση ότι κάθε αύξηση της περιφέρειας μέσης μεταφράζεται αυτόματα σε συγκεκριμένο ποσοστό αύξησης της θνησιμότητας, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους. Η ηλικία, η μυϊκή μάζα, η φυσική κατάσταση, η συννοσηρότητα και η συνολική σύσταση του σώματος πρέπει να συνεκτιμώνται.

Χαμηλή βιταμίνη D και θνησιμότητα

Η 25(OH)D αποτελεί τον κύριο εργαστηριακό δείκτη της κατάστασης της βιταμίνης D. Πολλές παρατηρησιακές μελέτες έχουν δείξει αντίστροφη σχέση μεταξύ της συγκέντρωσης της 25(OH)D και της ολικής θνησιμότητας.

Μετα-ανάλυση 32 μελετών έδειξε ότι τα άτομα με πολύ χαμηλά επίπεδα 25(OH)D, 0–9 ng/mL, είχαν υψηλότερη θνησιμότητα σε σύγκριση με άτομα με επίπεδα >30 ng/mL, με pooled hazard ratio 1,9 (95% CI 1,6–2,2) [5].

Το εύρημα είναι εντυπωσιακό, αλλά πρέπει να ερμηνεύεται ως επιδημιολογική συσχέτιση. Η χαμηλή βιταμίνη D μπορεί να αποτελεί αποτέλεσμα και όχι αποκλειστικά αιτία κακής υγείας. Μειωμένη φυσική δραστηριότητα, χρόνια φλεγμονή, παχυσαρκία, χρόνια νοσήματα, μειωμένη έκθεση στον ήλιο και διατροφικές ανεπάρκειες μπορούν να συνυπάρχουν και να επηρεάζουν ταυτόχρονα τόσο τα επίπεδα της 25(OH)D όσο και την πρόγνωση.

Η σχέση κοιλιακής παχυσαρκίας και βιταμίνης D

Η σχέση μεταξύ κοιλιακής παχυσαρκίας και χαμηλής βιταμίνης D είναι ιδιαίτερα ισχυρή. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 18 cross-sectional μελετών έδειξε ότι η υψηλότερη κατηγορία περιφέρειας μέσης συνδεόταν με 82% υψηλότερες πιθανότητες συνδυασμένης ανεπάρκειας και ανεπάρκειας βιταμίνης D, δηλαδή επίπεδα 25(OH)D <30 ng/mL, σε σύγκριση με τη χαμηλότερη κατηγορία περιφέρειας μέσης (OR 1,82; 95% CI 1,34–2,49) [6]. Για καθαρή ανεπάρκεια, με επίπεδα <20 ng/mL, η υψηλότερη περιφέρεια μέσης συνδεόταν με 61% υψηλότερες πιθανότητες [6].

Η αντίστροφη σχέση έχει επίσης παρατηρηθεί. Μετα-ανάλυση 41 επιδημιολογικών μελετών, που περιλάμβαναν 257.699 άτομα, έδειξε ότι τα υψηλότερα επίπεδα βιταμίνης D συνδέονταν με 23% χαμηλότερες πιθανότητες κοιλιακής παχυσαρκίας (OR 0,77; 95% CI 0,71–0,83). Επιπλέον, κάθε αύξηση της 25(OH)D κατά 25 nmol/L συσχετιζόταν με περίπου 8% χαμηλότερες πιθανότητες κοιλιακής παχυσαρκίας [7].

Τα δεδομένα αυτά υποδεικνύουν στενή αλληλεπίδραση μεταξύ της λιπώδους μάζας και του μεταβολισμού της βιταμίνης D, χωρίς όμως να αποδεικνύουν την κατεύθυνση της αιτιότητας.

Ο συνδυασμός κοιλιακής παχυσαρκίας και ανεπάρκειας βιταμίνης D

Το σημαντικότερο εύρημα για το θέμα της παρούσας ανασκόπησης προέρχεται από τη μελέτη των Song και συνεργατών, οι οποίοι χρησιμοποίησαν δεδομένα από το NHANES III και το NHANES 2001–2014 και αξιολόγησαν ταυτόχρονα τον ΔΜΣ, την περιφέρεια μέσης και την κατάσταση της βιταμίνης D [1]. Η ανάλυση περιέλαβε άτομα ηλικίας 20–79 ετών και τα μοντέλα προσαρμόστηκαν για ηλικία, φύλο, φυλή/εθνικότητα, μορφωτικό επίπεδο, εισόδημα, σωματική δραστηριότητα, κάπνισμα και κατανάλωση αλκοόλ.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ανεπάρκεια βιταμίνης D προσέθετε κίνδυνο ολικής και καρδιαγγειακής θνησιμότητας σε όλες τις κατηγορίες ΔΜΣ και περιφέρειας μέσης. Ο υψηλότερος κίνδυνος ολικής και καρδιαγγειακής θνησιμότητας παρατηρήθηκε στα άτομα που ήταν ταυτόχρονα παχύσαρκα ή κοιλιακά παχύσαρκα και είχαν ανεπάρκεια βιταμίνης D [1].

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, στην ανάλυση αυτή, η επίδραση της ανεπάρκειας βιταμίνης D στη θνησιμότητα ήταν ισχυρότερη από την επίδραση της παχυσαρκίας. Οι συγγραφείς χρησιμοποίησαν μάλιστα τη διατύπωση ότι η επίδραση της ανεπάρκειας βιταμίνης D «overcame» την επίδραση της παχυσαρκίας [1]. Αυτό σημαίνει ότι, ως στατιστικός προγνωστικός δείκτης, η κατάσταση της βιταμίνης D είχε μεγαλύτερη συμβολή στο μοντέλο από την παχυσαρκία· δεν σημαίνει ότι αποδείχθηκε πως η ανεπάρκεια βιταμίνης D είναι αιτιολογικά σημαντικότερη από το σπλαχνικό λίπος.

Επομένως, το ακριβέστερο συμπέρασμα είναι ότι η συνύπαρξη κοιλιακής παχυσαρκίας και ανεπάρκειας βιταμίνης D χαρακτηρίζει έναν πληθυσμό ιδιαίτερα αυξημένου προγνωστικού κινδύνου.

Γιατί η παχυσαρκία σχετίζεται με χαμηλή βιταμίνη D;

Η βιταμίνη D είναι λιποδιαλυτή. Η αυξημένη λιπώδης μάζα μπορεί να επηρεάζει την κατανομή, την αποθήκευση και τη βιοδιαθεσιμότητά της, συμβάλλοντας στη χαμηλότερη συγκέντρωση της 25(OH)D στον ορό. Παράλληλα, η σπλαχνική παχυσαρκία συνδέεται με φλεγμονώδεις και μεταβολικές μεταβολές που μπορεί να επηρεάζουν περαιτέρω τον μεταβολισμό της βιταμίνης D.

Ωστόσο, η σχέση πιθανότατα είναι αμφίδρομη. Η χαμηλή βιταμίνη D μπορεί να συνδέεται με μειωμένη φυσική δραστηριότητα και δυσμενέστερο μεταβολικό προφίλ, ενώ η παχυσαρκία μπορεί να συμβάλλει στη χαμηλή 25(OH)D. Είναι επομένως πιθανότερο να πρόκειται για έναν αλληλοτροφοδοτούμενο μεταβολικό κύκλο παρά για μία απλή σχέση «αιτίας–αποτελέσματος».

Η βιταμίνη D δεν δρα μόνη της: O ρόλος του μαγνησίου

Η συζήτηση για τη βιταμίνη D δεν θα πρέπει να περιορίζεται στη μέτρηση της 25(OH)D και στη χορήγηση D3. Η βιταμίνη D πρέπει να μεταβολιστεί και να ενεργοποιηθεί προκειμένου να ασκήσει τις βιολογικές της δράσεις, και το μαγνήσιο συμμετέχει ουσιαστικά στις σχετικές ενζυμικές διεργασίες.

Ανασκόπηση των Uwitonze και Razzaque υπογραμμίζει ότι τα ένζυμα που συμμετέχουν στον μεταβολισμό της βιταμίνης D απαιτούν μαγνήσιο ως συμπαράγοντα και ότι η επαρκής διαθεσιμότητα μαγνησίου είναι σημαντική για την ενεργοποίηση και τη φυσιολογική λειτουργία της βιταμίνης D [8].

Η σχέση αυτή έχει υποστηριχθεί και από τυχαιοποιημένα δεδομένα. Η μελέτη του Dai και συνεργατών περιέλαβε 180 άτομα ηλικίας 40–85 ετών σε διπλά τυφλή, τυχαιοποιημένη μελέτη. Η χορήγηση μαγνησίου επηρέασε διαφορετικά τον μεταβολισμό της 25(OH)D ανάλογα με την αρχική συγκέντρωση της βιταμίνης D. Η χορήγηση μαγνησίου αύξησε την 25(OH)D3 όταν η αρχική 25(OH)D βρισκόταν περίπου γύρω στα 30 ng/mL, ενώ σε υψηλότερες αρχικές συγκεντρώσεις η επίδραση ήταν διαφορετική [9]. Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι η βέλτιστη κατάσταση μαγνησίου μπορεί να είναι σημαντική για τη βελτιστοποίηση της κατάστασης και του μεταβολισμού της βιταμίνης D.

Το εύρημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή δείχνει ότι η σχέση Mg–D δεν είναι απλώς θεωρητική. Η μεταβολική κατάσταση του μαγνησίου μπορεί να τροποποιεί τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός διαχειρίζεται τη βιταμίνη D.

Επομένως, σε άτομο με χαμηλή 25(OH)D, η αξιολόγηση της συνολικής διατροφικής και μεταβολικής κατάστασης, συμπεριλαμβανομένης της επάρκειας μαγνησίου, έχει βιολογική λογική. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο που λαμβάνει D3 χρειάζεται υποχρεωτικά συμπλήρωμα μαγνησίου, αλλά ότι η επάρκεια Mg αποτελεί ουσιαστικό μέρος της φυσιολογίας της βιταμίνης D.

Ο ρόλος της βιταμίνης K2: από την οστεοκαλσίνη στη MGP

Η βιταμίνη D και η βιταμίνη K2 συμμετέχουν σε διαφορετικά στάδια της ομοιόστασης του ασβεστίου. Η βιταμίνη D αυξάνει την εντερική απορρόφηση ασβεστίου και φωσφόρου και υποστηρίζει τη φυσιολογική οστική μεταλλοποίηση. Η βιταμίνη K, αντίθετα, είναι απαραίτητη για τη γ-καρβοξυλίωση και επομένως τη λειτουργική ενεργοποίηση πρωτεϊνών που εξαρτώνται από τη βιταμίνη Κ.

Στο οστό, μία από τις σημαντικότερες πρωτεΐνες αυτές είναι η οστεοκαλσίνη. Η γ-καρβοξυλιωμένη οστεοκαλσίνη έχει μεγαλύτερη ικανότητα να δεσμεύει υδροξυαπατίτη και να συμμετέχει στη διαδικασία της οστικής μεταλλοποίησης. Στα αγγεία, ιδιαίτερη σημασία έχει η matrix Gla protein (MGP), ένας ισχυρός ενδογενής αναστολέας της αγγειακής ασβέστωσης, της οποίας η λειτουργική ενεργοποίηση εξαρτάται από τη βιταμίνη K.

Επομένως, υπάρχει μία σαφής βιολογική αλληλουχία:

D3 → αύξηση της διαθεσιμότητας ασβεστίου → οστική ομοιόσταση

και

K2 → γ-καρβοξυλίωση οστεοκαλσίνης και MGP → ρύθμιση της χρησιμοποίησης του ασβεστίου στο οστό και αναστολή της παθολογικής αγγειακής ασβέστωσης.

Η λογική αυτή εξηγεί γιατί ο συνδυασμός D3 και K2 έχει προσελκύσει ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον.

Η ιδιαίτερη συμβολή της ιαπωνικής βιβλιογραφίας

Η σχέση βιταμίνης D και K2 έχει μελετηθεί ιδιαίτερα στην Ιαπωνία. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, ιαπωνικές μελέτες από ερευνητές της Keio University διερεύνησαν τη συνδυασμένη χορήγηση D3 και K2 σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση.

Η μελέτη των Iwamoto, Takeda και Ichimura εξέτασε τη συνδυασμένη χορήγηση D3 και K2 και έδειξε ότι ο συνδυασμός μπορούσε να ενισχύσει την οστική μεταλλοποίηση και να διατηρήσει ή να αυξήσει την οστική πυκνότητα της οσφυϊκής μοίρας [10].

Σε ανασκόπηση της ιαπωνικής βιβλιογραφίας, ο Iwamoto υποστήριξε ότι η συνδυασμένη χορήγηση D3 και K2 παρουσιάζει πιθανή συνεργική δράση στην πρωτοπαθή οστεοπόρωση, ιδιαίτερα ως προς τον σχηματισμό και τη μεταλλοποίηση του οστού, επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη μεγαλύτερων και μακροχρόνιων τυχαιοποιημένων μελετών [11].

Η σημασία της K2 επιβεβαιώνεται και από πιο σύγχρονα ιαπωνικά δεδομένα. Σε διπλά τυφλή, τυχαιοποιημένη μελέτη, 120 άτομα ηλικίας 20–69 ετών έλαβαν 100 μg MK-7 ημερησίως ή placebo για 12 εβδομάδες. Η MK-7 μείωσε σημαντικά την υποκαρβοξυλιωμένη οστεοκαλσίνη και αύξησε τον λόγο καρβοξυλιωμένης προς υποκαρβοξυλιωμένη οστεοκαλσίνη. Τα δεδομένα έδειξαν ότι ημερήσια πρόσληψη MK-7 ≥100 μg μπορεί να βελτιώνει τη γ-καρβοξυλίωση της οστεοκαλσίνης [12].

Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία διότι δεν αφορά απλώς μία θεωρητική σχέση μεταξύ K2 και οστών, αλλά έναν λειτουργικό βιοχημικό δείκτη της δράσης της βιταμίνης K.

Η συνδυασμένη D3–K2 και η οστική υγεία

Η υπόθεση ότι D3 και K2 μπορούν να λειτουργούν συνεργικά έχει αξιολογηθεί και σε μετα-αναλύσεις τυχαιοποιημένων μελετών. Μετα-ανάλυση οκτώ RCTs με 971 συμμετέχοντες έδειξε ότι ο συνδυασμός βιταμίνης K και D αύξησε σημαντικά τη συνολική οστική πυκνότητα και μείωσε σημαντικά την υποκαρβοξυλιωμένη οστεοκαλσίνη. Στις αναλύσεις υποομάδων, ευνοϊκότερη επίδραση φάνηκε όταν χρησιμοποιήθηκε βιταμίνη K2 [13].

Επιπλέον, μετα-ανάλυση 16 RCTs με 6.425 συμμετέχοντες εξέτασε ειδικά τη χορήγηση K2 σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Η K2 συνδέθηκε με βελτίωση της οστικής πυκνότητας της οσφυϊκής μοίρας και με μείωση της υποκαρβοξυλιωμένης οστεοκαλσίνης. Η συνολική ανάλυση των μελετών δεν έδειξε στατιστικά σημαντική μείωση των καταγμάτων, αν και μετά την αφαίρεση μίας ετερογενούς μελέτης παρατηρήθηκε σημαντική μείωση [14].

Τα δεδομένα αυτά ενισχύουν την άποψη ότι η K2 έχει βιολογικά και πιθανώς κλινικά σημαντικό ρόλο στην οστική υγεία, αλλά δεν επιτρέπουν να θεωρηθεί ότι η D3 πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται από K2 σε κάθε άτομο.

Η K2 και η αγγειακή ενασβεστίωση

Η σχέση K2–MGP αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην καρδιαγγειακή ιατρική. Η MGP αποτελεί ισχυρό αναστολέα της αγγειακής ασβέστωσης και η ενεργοποίησή της εξαρτάται από τη βιταμίνη K.

Σε τυχαιοποιημένη μελέτη ασθενών που υποβάλλονταν σε αιμοκάθαρση, η χορήγηση 200 μg MK-7 ημερησίως για ένα έτος μείωσε σημαντικά την υποκαρβοξυλιωμένη MGP κατά 47%, αλλά δεν οδήγησε σε διαφορά στην εξέλιξη της αορτικής ασβέστωσης σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου [15].

Το εύρημα είναι διδακτικό: η K2 μπορεί να βελτιώνει έναν σημαντικό βιοχημικό δείκτη της ανεπάρκειας βιταμίνης K, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η βελτίωση του δείκτη μεταφράζεται πάντοτε σε κλινικά σημαντική υποχώρηση της αγγειακής ασβέστωσης.

Ωστόσο, το πεδίο εξελίχθηκε σημαντικά το 2026.

Νέα δεδομένα του 2026: η μελέτη DANCODE

Η πλέον πρόσφατη σημαντική εξέλιξη είναι η τυχαιοποιημένη μελέτη DANCODE, που δημοσιεύθηκε στο Circulation τον Αύγουστο του 2026 [16]. Η μελέτη περιέλαβε 398 άτομα με σοβαρή στεφανιαία ασβέστωση, με αρχικό coronary artery calcium score ≥400 Agatston units. Οι συμμετέχοντες έλαβαν είτε K2 σε δόση 720 μg/ημέρα μαζί με D3 25 μg/ημέρα είτε placebo για 24 μήνες.

Η μέση αύξηση του calcium score ήταν 196 Agatston units στην ομάδα D3+K2 έναντι 248 units στην ομάδα placebo. Η διαφορά μεταξύ των ομάδων ήταν −52 Agatston units και παρέμεινε συνεπής στις προκαθορισμένες υποομάδες [16]. Σε υποομάδα 143 συμμετεχόντων που υποβλήθηκαν σε στεφανιαία CT αγγειογραφία, η εξέλιξη του ασβεστοποιημένου όγκου της πλάκας ήταν επίσης μικρότερη στην ομάδα παρέμβασης, χωρίς αύξηση του μη ασβεστοποιημένου όγκου της πλάκας [16].

Το εύρημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή αποτελεί πλέον τυχαιοποιημένη κλινική ένδειξη ότι ο συνδυασμός D3 και K2 μπορεί να επηρεάζει την εξέλιξη της στεφανιαίας ασβέστωσης σε άτομα που ήδη έχουν σημαντικό φορτίο ασβεστίου.

Δεν πρέπει όμως να μεταφραστεί σε απόδειξη ότι ο συνδυασμός μειώνει καρδιαγγειακά συμβάματα ή θνησιμότητα. Η DANCODE αξιολόγησε πρωτίστως την εξέλιξη του calcium score και όχι καρδιαγγειακά συμβάματα ή συνολική επιβίωση. Αποτελεί, ωστόσο, ένα σημαντικό βήμα από τη βιολογική υπόθεση προς την κλινική τεκμηρίωση.

Γιατί οι παλαιότερες μελέτες βιταμίνης D δεν αναιρούν την υπόθεση D3–Mg–K2

Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ δύο διαφορετικών ερωτημάτων.

Το πρώτο ερώτημα είναι εάν η χορήγηση βιταμίνης D σε έναν γενικό πληθυσμό μειώνει τη θνησιμότητα. Το δεύτερο είναι εάν η διόρθωση της ανεπάρκειας βιταμίνης D σε ένα κατάλληλο μεταβολικό περιβάλλον, με επάρκεια μαγνησίου και επαρκή λειτουργία των βιταμινο-Κ-εξαρτώμενων πρωτεϊνών, μπορεί να επηρεάσει συγκεκριμένες οστικές ή αγγειακές εκβάσεις.

Η μεγάλη D-Health Trial τυχαιοποίησε 21.315 άτομα ηλικίας ≥60 ετών σε μηνιαία D3 60.000 IU ή placebo για πέντε χρόνια. Με διάμεση παρακολούθηση 5,7 ετών καταγράφηκαν 1.100 θάνατοι και δεν διαπιστώθηκε μείωση της συνολικής θνησιμότητας με τη χορήγηση D3 στον μη επιλεγμένο πληθυσμό [17].

Παρόμοια, μετα-ανάλυση 11 RCTs σε 2.328 βαρέως πάσχοντες δεν έδειξε σημαντική μείωση της ολικής θνησιμότητας με χορήγηση βιταμίνης D [18].

Αυτές οι μελέτες δεν αποδεικνύουν ότι η βιταμίνη D είναι άχρηστη. Αποδεικνύουν ότι η χορήγηση D3 σε μη επιλεγμένους πληθυσμούς δεν αρκεί για να μειώσει τη θνησιμότητα. Το εύρημα αυτό είναι συμβατό με την υπόθεση ότι η βιταμίνη D αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συστήματος μεταβολισμού των μετάλλων και των βιταμινών.

Ο άξονας D3–Mg–K2 ως ενιαίο βιολογικό σύστημα

Τα διαθέσιμα δεδομένα επιτρέπουν να διατυπωθεί ένα συνεκτικό βιολογικό μοντέλο.

Η D3, μετά τον μεταβολισμό της σε 25(OH)D και στη συνέχεια στην ενεργό 1,25(OH)₂D, συμμετέχει στη ρύθμιση του ασβεστίου και του φωσφόρου και στην οστική ομοιόσταση.

Το μαγνήσιο συμμετέχει ως συμπαράγοντας στις ενζυμικές διεργασίες που απαιτούνται για τον μεταβολισμό και την ενεργοποίηση της βιταμίνης D [8,9].

Η K2, ιδιαίτερα οι μορφές μενακινόνης όπως η MK-7, υποστηρίζει τη γ-καρβοξυλίωση της οστεοκαλσίνης και της MGP, επιτρέποντας στις πρωτεΐνες αυτές να ασκούν τις βιολογικές τους λειτουργίες [12,15].

Έτσι, ο άξονας μπορεί σχηματικά να αποδοθεί ως:

Mg → υποστήριξη του μεταβολισμού/ενεργοποίησης της D3 → ρύθμιση Ca/P → οστική ομοιόσταση

και παράλληλα:

D3 → αύξηση της διαθεσιμότητας Ca + K2 → ενεργοποίηση οστεοκαλσίνης/MGP → οστική μεταλλοποίηση και ρύθμιση της αγγειακής ασβέστωσης.

Αυτό το μοντέλο εξηγεί γιατί η βιολογική δράση της βιταμίνης D δεν πρέπει να εξετάζεται απομονωμένα από την κατάσταση του μαγνησίου και της βιταμίνης K.

Κλινικές επιπτώσεις

Η παρουσία αυξημένης περιφέρειας μέσης θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στην αξιολόγηση του καρδιομεταβολικού κινδύνου και να μην παραβλέπεται επειδή ο ΔΜΣ βρίσκεται σε φυσιολογικά ή ενδιάμεσα επίπεδα. Ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους, η ερμηνεία της WC πρέπει να γίνεται σε συνδυασμό με τη μυϊκή μάζα, τη λειτουργική κατάσταση, τη φυσική δραστηριότητα και τις συνοσηρότητες [4].

Η μέτρηση της 25(OH)D μπορεί να είναι χρήσιμη όταν υπάρχει κλινική ένδειξη αξιολόγησης της κατάστασης της βιταμίνης D. Όταν διαπιστώνεται ανεπάρκεια, η αποκατάσταση της βιταμίνης D πρέπει να γίνεται εξατομικευμένα, λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία, τη διατροφή, τη νεφρική λειτουργία, το ασβέστιο, το φωσφόρο, την παραθορμόνη και τους λοιπούς παράγοντες κινδύνου.

Παράλληλα, η επάρκεια μαγνησίου έχει ιδιαίτερη βιολογική σημασία, επειδή το Mg συμμετέχει στον μεταβολισμό και στην ενεργοποίηση της βιταμίνης D [8,9]. Η χορήγηση μαγνησίου δεν θα πρέπει να θεωρείται υποχρεωτική σε κάθε άτομο που λαμβάνει D3, αλλά η πιθανότητα ανεπαρκούς πρόσληψης ή ανεπάρκειας Mg δεν πρέπει να αγνοείται όταν η ανταπόκριση στη βιταμίνη D είναι ανεπαρκής ή όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου για ανεπάρκεια.

Η βιταμίνη K2 αποτελεί διαφορετικό αλλά συμπληρωματικό παράγοντα. Η δράση της στην ενεργοποίηση της οστεοκαλσίνης και της MGP παρέχει ισχυρό βιολογικό υπόβαθρο για τον συνδυασμό της με τη βιταμίνη D [10–16]. Τα δεδομένα από την ιαπωνική βιβλιογραφία είναι ιδιαίτερα σημαντικά για την οστική δράση της K2, ενώ τα νεότερα δεδομένα της DANCODE διευρύνουν το ενδιαφέρον και προς την αγγειακή ασβέστωση.

Δεν είναι, ωστόσο, επιστημονικά ακριβές να υποστηριχθεί ότι η βιταμίνη D «δρα καρδιοπροστατευτικά ή οστεοπροστατευτικά μόνο όταν συγχορηγείται με K2». Η διαθέσιμη βιβλιογραφία υποστηρίζει ισχυρά τη βιολογική συνέργεια και παρέχει κλινικές ενδείξεις υπέρ ορισμένων οστικών και αγγειακών εκβάσεων, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι κάθε χορήγηση D3 πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται από K2.

Αντίστοιχα, δεν έχει αποδειχθεί ότι η ταυτόχρονη χορήγηση D3, Mg και K2 μειώνει τη συνολική θνησιμότητα. Το σημαντικό ερευνητικό ερώτημα που αναδεικνύεται είναι εάν η στοχευμένη αποκατάσταση της βιταμίνης D σε συνθήκες επάρκειας μαγνησίου και επαρκούς βιταμινο-Κ-εξαρτώμενης πρωτεϊνικής λειτουργίας μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερο όφελος από τη χορήγηση βιταμίνης D μόνης της.

Συμπέρασμα

Η κοιλιακή παχυσαρκία και η ανεπάρκεια βιταμίνης D αποτελούν δύο αλληλοσυνδεόμενες μεταβολικές καταστάσεις που έχουν ανεξάρτητα συσχετιστεί με δυσμενέστερη πρόγνωση. Η μεγαλύτερη περιφέρεια μέσης συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα χαμηλών επιπέδων 25(OH)D, ενώ η ανεπάρκεια βιταμίνης D προσθέτει κίνδυνο ολικής και καρδιαγγειακής θνησιμότητας σε διαφορετικές κατηγορίες σωματικού βάρους [1,6,7].

Η ταυτόχρονη παρουσία κοιλιακής παχυσαρκίας και ανεπάρκειας βιταμίνης D χαρακτηρίζει, επομένως, ένα ιδιαίτερα δυσμενές προγνωστικό προφίλ. Η ανεπάρκεια βιταμίνης D εμφανίζεται ως ισχυρός προγνωστικός δείκτης, αλλά αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με απόδειξη ότι αποτελεί ισχυρότερη αιτία θανάτου από την κοιλιακή παχυσαρκία.

Παράλληλα, η βιολογία της βιταμίνης D δεν μπορεί να απομονωθεί από το μαγνήσιο και τη βιταμίνη K2. Το μαγνήσιο συμμετέχει στον μεταβολισμό και την ενεργοποίηση της βιταμίνης D, ενώ η K2 ενεργοποιεί μέσω γ-καρβοξυλίωσης πρωτεΐνες όπως η οστεοκαλσίνη και η MGP, οι οποίες συμμετέχουν αντίστοιχα στην οστική μεταλλοποίηση και στη ρύθμιση της αγγειακής ασβέστωσης [8–16].

Η ιαπωνική βιβλιογραφία έχει συμβάλει σημαντικά στην τεκμηρίωση της σχέσης D3–K2 στην οστική υγεία, ενώ τα νεότερα δεδομένα, και ιδιαίτερα η DANCODE του 2026, παρέχουν πλέον τυχαιοποιημένη κλινική ένδειξη ότι ο συνδυασμός D3 και K2 μπορεί να επιβραδύνει την εξέλιξη της στεφανιαίας ασβέστωσης σε άτομα με ήδη σοβαρή ασβέστωση [16].

Επομένως, η σύγχρονη προσέγγιση δεν θα πρέπει να περιορίζεται στο απλοϊκό ερώτημα «έχει ο ασθενής χαμηλή βιταμίνη D;». Θα πρέπει να εξετάζει ευρύτερα το μεταβολικό περιβάλλον μέσα στο οποίο δρα η βιταμίνη D: την κοιλιακή παχυσαρκία, την επάρκεια μαγνησίου, την ομοιόσταση ασβεστίου και φωσφόρου και, όπου ενδείκνυται, την κατάσταση της βιταμίνης K.

Η υπόθεση ότι ο συνδυασμός D3–Mg–K2 μπορεί να προσφέρει πληρέστερη οστική και αγγειακή προστασία είναι βιολογικά συνεκτική και υποστηρίζεται από αυξανόμενο αριθμό κλινικών δεδομένων. Δεν έχει ακόμη, όμως, αποδειχθεί ότι ο συγκεκριμένος συνδυασμός μειώνει τη συνολική θνησιμότητα. Αυτό αποτελεί ένα σημαντικό πεδίο για μελλοντικές, μακροχρόνιες, καλά σχεδιασμένες τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές.

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Song S, Yuan Y, Wu X, Zhang D, Qi Q, Wang H, Feng L. Additive effects of obesity and vitamin D insufficiency on all-cause and cause-specific mortality. Front Nutr. 2022;9:999489. doi:10.3389/fnut.2022.999489. PMID:36337642.
2. Carmienke S, Freitag MH, Pischon T, Schlattmann P, Fankhaenel T, Goebel H, Gensichen J. General and abdominal obesity parameters and their combination in relation to mortality: a systematic review and meta-regression analysis. Eur J Clin Nutr. 2013;67(6):573-585. doi:10.1038/ejcn.2013.61. PMID:23511854.
3. de Hollander EL, Bemelmans WJE, Boshuizen HC, Friedrich N, Wallaschofski H, Guallar-Castillón P, et al. The association between waist circumference and risk of mortality considering body mass index in 65- to 74-year-olds: a meta-analysis of 29 cohorts involving more than 58 000 elderly persons. Int J Epidemiol. 2012;41(3):805-817. doi:10.1093/ije/dys008. PMID:22467292.
4. Ortiz GU, Lopes da Silva LS, Gonçalves LD, Abud GF, Venturini ACR, da Silva ASR, de Freitas EC. The association between body mass index, waist circumference and waist-to-hip-ratio with all-cause mortality in older adults: a systematic review. Clin Nutr ESPEN. 2025;67:493-509. doi:10.1016/j.clnesp.2025.03.051. PMID:40158689.
5. Garland CF, Kim JJ, Mohr SB, Gorham ED, Grant WB, Giovannucci EL, et al. Meta-analysis of all-cause mortality according to serum 25-hydroxyvitamin D. Am J Public Health. 2014;104(8). doi:10.2105/AJPH.2014.302034. PMID:24922127.
6. Hajhashemy Z, Foshati S, Saneei P. Relationship between abdominal obesity (based on waist circumference) and serum vitamin D levels: a systematic review and meta-analysis of epidemiologic studies. Nutr Rev. 2022;80(5):1105-1117. doi:10.1093/nutrit/nuab070. PMID:34537844.
7. Hajhashemy Z, Shahdadian F, Ziaei R, Saneei P. Serum vitamin D levels in relation to abdominal obesity: a systematic review and dose-response meta-analysis of epidemiologic studies. Obes Rev. 2021;22(2). doi:10.1111/obr.13134. PMID:32881271.
8. Uwitonze AM, Razzaque MS. Role of magnesium in vitamin D activation and function. J Am Osteopath Assoc. 2018;118(3):181-189. doi:10.7556/jaoa.2018.037. PMID:29480918.
9. Dai Q, Zhu X, Manson JE, Song Y, Li X, Franke AA, et al. Magnesium status and supplementation influence vitamin D status and metabolism: results from a randomized trial. Am J Clin Nutr. 2018;108(6):1249-1258. doi:10.1093/ajcn/nqy274. PMID:30541089.
10. Iwamoto J, Takeda T, Ichimura S. Effect of combined administration of vitamin D3 and vitamin K2 on bone mineral density of the lumbar spine in postmenopausal women with osteoporosis. J Orthop Sci. 2000;5(6):546-551. doi:10.1007/s007760070003. PMID:11180916.
11. Iwamoto J. Efficacy of combined administration of vitamin D3 and vitamin K2 for primary osteoporosis. Clin Calcium. 2002;12(7):955-965. PMID:15775388.
12. Inaba N, Sato T, Yamashita T. Low-dose daily intake of vitamin K2 (menaquinone-7) improves osteocalcin γ-carboxylation: a double-blind, randomized controlled trials. J Nutr Sci Vitaminol (Tokyo). 2015;61(6):471-480. doi:10.3177/jnsv.61.471. PMID:26875489.
13. Hao G, Zhang B, Gu M, Chen C, Zhang Q, Zhang G, Cao X. The combination effect of vitamin K and vitamin D on human bone quality: a meta-analysis of randomized controlled trials. Osteoporos Int. 2020;31(7):1295-1305. doi:10.1007/s00198-020-05397-7. PMID:32219282.
14. Ma ML, Ma ZJ, He YL, Sun H, Yang XY, Zhan Y, et al. Efficacy of vitamin K2 in the prevention and treatment of postmenopausal osteoporosis: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Public Health. 2022;10:979649. doi:10.3389/fpubh.2022.979649. PMID:36033779.
15. Oinokomaki T, Papachristou E, Kalavrizioti D, et al. The effect of vitamin K2 supplementation on vascular calcification in haemodialysis patients: a 1-year follow-up randomized trial. Int Urol Nephrol. 2019;51:2037-2045. doi:10.1007/s11255-019-02275-2. PMID:31529295.
16. Hasific S, Øvrehus KA, Mejldal A, Hosbond S, Lambrechtsen J, Kumarathurai P, et al. Vitamin K2 and D3 supplementation in patients with severe coronary artery calcification: the DANCODE trial. Circulation. 2026 Aug 28. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.126.082363. PMID:42661461.
17. Neale RE, Baxter C, Duarte Romero B, McLeod DSA, English DR, Armstrong BK, et al. The D-Health Trial: a randomised controlled trial of the effect of vitamin D on mortality. Lancet Diabetes Endocrinol. 2022;10(2):120-128. doi:10.1016/S2213-8587(21)00345-4. PMID:35026158.
18. Kaur M, Soni KD, Trikha A. Does Vitamin D Improve All-cause Mortality in Critically Ill Adults? An Updated Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Indian J Crit Care Med. 2022;26(7):853-862. doi:10.5005/jp-journals-10071-24260. PMID:36864868.