Εισαγωγή και Μεταβολική Ιδιαιτερότητα

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός ερευνητής, Συγγραφέας,Δερβενακίων 46, Κόρινθος Τηλ.6944280764 e-mail: pharmage2@gmail.com www.gelis.gr, www.pharmagel.gr

Η βιταμίνη D είναι μια λιποδιαλυτή σεκοστεροειδής ορμόνη θεμελιώδους σημασίας για την ομοιόσταση του οργανισμού των σπονδυλωτών. Σε αντίθεση με τον άνθρωπο, τα τρωκτικά και άλλα θηλαστικά, οι σκύλοι (Canis lupus familiaris) στερούνται της ικανότητας αποτελεσματικής ενδογενούς φωτοσύνθεσης βιταμίνης D3 (χοληκαλσιφερόλης) στην επιδερμίδα τους μέσω της ηλιακής υπεριώδους ακτινοβολίας UV-B [1]. Αυτό οφείλεται στην εξαιρετικά υψηλή δραστικότητα του ενζύμου 7-δεϋδροχοληστερολ-Δ7-αναγωγάση στο δέρμα του σκύλου, η οποία μετατρέπει ταχύτατα την πρόδρομη ουσία 7-δεϋδροχοληστερόλη σε χοληστερόλη, καθιστώντας τα αποθέματά της ανεπαρκή για φωτοχημική ισομερίωση [1,2].

Κατά συνέπεια, ο σκύλος θεωρείται διατροφικώς εξαρτώμενος κατά 100% από εξωγενείς πηγές βιταμίνης D (κυρίως χοληκαλσιφερόλη D3 ζωικής προέλευσης και εργοκαλσιφερόλη D2 φυτικής προέλευσης). Μετά την απορρόφηση στο λεπτό έντερο με τη βοήθεια χολικών αλάτων και λιπιδίων, η βιταμίνη D μεταφέρεται μέσω της πρωτεΐνης δέσμευσης της βιταμίνης D (DBP) στο ήπαρ, όπου υδροξυλιώνεται από την 25-υδροξυλάση σε 25-υδροξυβιταμίνη D [25(OH)D ή καλσιδιόλη] [2]. Στη συνέχεια, στους νεφρούς, το ένζυμο 1α-υδροξυλάση μετατρέπει την καλσιδιόλη στην ενεργή ορμόνη 1,25-διυδροξυβιταμίνη D [1,25(OH)2D ή καλσιτριόλη], η οποία συνδέεται με τον πυρηνικό υποδοχέα της βιταμίνης D (VDR) ρυθμίζοντας την έκφραση γονιδίων σε πολλαπλούς ιστούς [2,3].

Αιτιολογία και Παθοφυσιολογία Έλλειψης και Ανεπάρκειας

Η ανεπάρκεια βιταμίνης D στους σκύλους προκύπτει όταν η πρόσληψη, η απορρόφηση ή ο ενδογενής μεταβολισμός της διαταράσσονται [2,4]. Οι κυριότερες αιτίες περιλαμβάνουν:

• Μη ισορροπημένη διατροφή: Χορήγηση μη συμπληρωμένου σπιτικού φαγητού ή ωμής διατροφής (BARF) χωρίς κατάλληλη διατροφική ισορροπία, καθώς και τροφές χαμηλής ποιότητας ή ακατάλληλης σύνθεσης [4,5].
• Δυσαπορρόφηση και γαστρεντερικές διαταραχές: Χρόνια εντεροπάθεια, φλεγμονώδης νόσος του εντέρου (IBD), λεμφαγγειεκτασία, εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια και χολοστατικές ηπατοπάθειες που εμποδίζουν την πέψη και απορρόφηση των λιπιδίων [6,7].
• Χρόνια νεφρική νόσος (CKD): Η έκπτωση του λειτουργικού νεφρικού παρεγχύματος οδηγεί σε μειωμένη σύνθεση 1α-υδροξυλάσης, ελάττωση της παραγωγής καλσιτριόλης και επακόλουθο δευτεροπαθή νεφρικό υπερπαραθυρεοειδισμό [2,3].

Συμπτώματα και Κλινικές Επιπτώσεις

Η καλσιτριόλη ρυθμίζει την απορρόφηση ασβεστίου και φωσφόρου από το έντερο και την επαναρρόφησή τους από τα νεφρικά σωληνάρια. Σε καταστάσεις παρατεταμένης έλλειψης, η ισορροπία αυτή καταρρέει [2,8]:

• Σκελετικές ανωμαλίες: Στα αναπτυσσόμενα κουτάβια προκαλείται ραχίτιδα (διεύρυνση των συζευκτικών χόνδρων, παραμορφώσεις των μακρών οστών, πόνος και καθυστέρηση ανάπτυξης) [8]. Στους ενήλικους σκύλους εκδηλώνεται οστεομαλακία, ινώδης οστεοδυστροφία, οστικός πόνος και αυξημένη ευθραυστότητα με τάση για παθολογικά κατάγματα [2,8].
• Νευρομυϊκές εκδηλώσεις: Μυϊκή αδυναμία, εύκολη κόπωση, δυσκολία έγερσης και άκαμπτο, αταξικό βάδισμα [2,6].
• Καρδιοαγγειακές διαταραχές: Χαμηλές συγκεντρώσεις 25(OH)D συσχετίζονται με ενδοθηλιακή δυσλειτουργία, αυξημένη ενεργοποίηση του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης-αλδοστερόνης και επιδείνωση της πρόγνωσης σε σκύλους με συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια και μυοκαρδιοπάθειες [9].
• Ανοσοποιητικές και νεοπλασματικές συσχετίσεις: Η έλλειψη συνδέεται με διαταραχές της κυτταρικής ανοσίας, αυξημένη φλεγμονώδη δραστηριότητα και επιθετικότερη έκβαση σε διάφορες νεοπλασίες (π.χ. λέμφωμα, μαστοκυττώματα) [10].

Διαγνωστικά Όρια: Έλλειψη, Ανεπάρκεια, Επάρκεια και Τοξικότητα

Ο δείκτης εκλογής για την αξιολόγηση της διατροφικής επάρκειας βιταμίνης D είναι η συγκέντρωση της 25-υδροξυβιταμίνης D3 ή [25(OH)D3] στον ορό, καθώς έχει μακρό ημιχρόνο ζωής (2-3 εβδομάδες) και αντικατοπτρίζει άμεσα την πρόσληψη και τις αποθήκες του σώματος [2,13].

Σημείωση μονάδων: 1 ng/mL \περίπου 2.496 nmol/L

Τοξικότητα από Βιταμίνη D (Υπερβιταμίνωση D)

Λόγω της λιποδιαλυτής της φύσης, η βιταμίνη D συσσωρεύεται στο ήπαρ και στον λιπώδη ιστό. Όταν η πρόσληψη υπερβεί τη φέρουσα ικανότητα της πρωτεΐνης DBP, η ελεύθερη 25(OH)D και η καλσιτριόλη διεγείρουν ανεξέλεγκτα την εντερική απορρόφηση και την οστική επαναρρόφηση ασβεστίου, οδηγώντας σε σοβαρή υπερασβεστιαιμία και υπερφωσφαταιμία [15,16]. Όταν το γινόμενο ασβεστίου επί φωσφόρο ξεπεράσει τα $60-70\text{ mg}^2/\text{dL}^2$, επέρχεται εκτεταμένη εναπόθεση κρυστάλλων υδροξυαπατίτη (μεταστατική επασβέστωση) στους νεφρούς, στο μυοκάρδιο, στα αγγεία και στον γαστρεντερικό βλεννογόνο [15].

Κλινική Εικόνα

• Πρώιμη φάση (12–36 ώρες): Πολυδιψία, πολυουρία (λόγω αναστολής της δράσης της αντιδιουρητικής ορμόνης ADH από το ασβέστιο στους νεφρούς), ανορεξία, λήθαργος, έμετος και διάρροια [15,16].
• Προχωρημένη/Όψιμη φάση (36–72 ώρες): Αιματέμεση, μέλαινα, έντονος κοιλιακός πόνος, αφυδάτωση, μυϊκός τρόμος, σπασμοί, καρδιακές αρρυθμίες (βραδυκαρδία, παράταση PR διαστήματος) και οξεία ολιγουρική ή ανουρική νεφρική ανεπάρκεια [15,17].

Συχνότερες Αιτίες Τοξικότητας

• Τρωκτικοκτόνα χοληκαλσιφερόλης: Κατανάλωση δολωμάτων με συγκεντρώσεις D3 (θανατηφόρος δόση $\text{LD}_{50} \approx 2.5-4.0\text{ mg/kg}$) [15,16].
• Ανθρώπινα φαρμακευτικά σκευάσματα: Κατάποση καψουλών υπερδοσολογίας (π.χ. 25.000–50.000 IU) ή τοπικών αλοιφών ψωρίασης που περιέχουν καλσιποτριόλη ή καλσιτριόλη [15,17].
• Ιατρογενής/Διατροφική υπερδοσολογία: Χρόνια υπερβολική χορήγηση συμπληρωμάτων ή λαθών παρασκευής σε εμπορικές τροφές [15].

Αξιολόγηση Χορήγησης Παιδιατρικών Σκευασμάτων: D3 Gkelin Kids drops

Σε περιπτώσεις διαγνωσμένης έλλειψης ή ανεπάρκειας, τίθεται συχνά το ερώτημα της χρήσης σκευασμάτων όπως το D3 Gelin kids drops (το οποίο αποδίδει 200 IU φυσικής βιταμίνης D3 ανά σταγόνα, εντός βιολογικού εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου) [18].

Φαρμακευτικά Πλεονεκτήματα

• Απουσία τοξικών εκδόχων: Πολλά υγρά ανθρώπινα ιδιοσκευάσματα περιέχουν τεχνητά γλυκαντικά (ιδίως ξυλιτόλη, η οποία προκαλεί βαριά υπογλυκαιμία και οξεία ηπατική νέκρωση στον σκύλο [19]), συντηρητικά ή αλκοόλες. Το συγκεκριμένο σκεύασμα περιέχει αποκλειστικά χοληκαλσιφερόλη και ελαιόλαδο, συστατικά απόλυτα ανεκτά και ασφαλή για το γαστρεντερικό σύστημα του σκύλου [18,19].
• Καθαρή μορφή D3: Η χοληκαλσιφερόλη αξιοποιείται αποδοτικότερα από τον σκύλο σε σχέση με τη φυτική εργοκαλσιφερόλη (D2) [2].
• Δυνατότητα κλιμάκωσης: Η συγκέντρωση των 200 IU ανά σταγόνα παρέχει ακρίβεια τιτλοποίησης σε σχέση με τις στερεές κάψουλες υψηλής περιεκτικότητας [18].

Περιορισμοί και Κλινικοί Υπολογισμοί

• Συσχέτιση με το σωματικό βάρος: Οι ημερήσιες ανάγκες συντήρησης ενός υγιούς σκύλου κυμαίνονται κατά προσέγγιση σε 10–22 IU/kg σωματικού βάρους [11,12]. Για παράδειγμα, ένας σκύλος βάρους 5 kg απαιτεί $50-110\text{ IU}$ ημερησίως. Συνεπώς, μία και μόνο σταγόνα (200 IU) καλύπτει τις ανάγκες συντήρησης 2–4 ημερών [11,18].
• Αλληλεπίδραση με τη βασική τροφή: Εάν ο σκύλος σιτίζεται ήδη με πλήρη βιομηχανική τροφή, η προσθήκη εξωγενούς D3 ενέχει κίνδυνο συσσώρευσης, καθώς η βάση του σιτηρεσίου είναι ήδη ενισχυμένη [11,15].
• Πρωτόκολλο αποκατάστασης και παρακολούθησης: Η χορήγηση θεραπευτικών δόσεων πρέπει να πραγματοποιείται αποκλειστικά υπό κτηνιατρική καθοδήγηση για περιορισμένο χρονικό διάστημα (π.χ. 4–6 εβδομάδες), συνοδευόμενη από επανέλεγχο της 25(OH)D και του ασβεστίου στον ορό για την έγκαιρη αναπροσαρμογή ή διακοπή της αγωγής [13,15].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. How KL, Hazewinkel HA, Mol JA. Dietary vitamin D dependence of cat and dog due to inadequate cutaneous synthesis of vitamin D. Gen Comp Endocrinol. 1994;96(1):12-18.
2. Hazewinkel HA, Tryfonidou MA. Vitamin D3 metabolism in dogs. Mol Cell Endocrinol. 2002;197(1-2):23-33.
3. Cortese L, Pelagalli A. Role of Vitamin D in Dogs: An Overview. Vet Sci. 2024;11(5):224.
4. Stockman J, Fascetti AJ, Kass PH, Larsen JA. Evaluation of recipes of home-prepared maintenance diets for dogs. J Am Vet Med Assoc. 2013;242(11):1500-1505.
5. Freeman LM, Chandler ML, Kahler KE, Clark L. Current knowledge about the risks and benefits of raw meat–based diets for dogs and cats. J Am Vet Med Assoc. 2013;243(11):1549-1558.
6. Gow AG, Else R, Evans H, Berry JL, Herrtage ME, Mellanby RJ. Hypovitaminosis D in dogs with inflammatory bowel disease and hypoalbuminaemia. J Small Anim Pract. 2011;52(8):411-418.
7. Titmarsh H, Gow AG, Kilpatrick S, et al. Association of vitamin D status and clinical outcome in dogs with a serious illness. J Am Vet Med Assoc. 2015;246(1):97-102.
8. Tryfonidou MA, van den Bemd GJ, van Leeuwen JP, Hazewinkel HA. Dietary calcium restriction affects the dynamic balance of vitamin D metabolism in growing dogs. J Nutr. 2003;133(12):4184-4190.
9. Kraus MS, Rassnick KM, Wakshlag JJ, et al. Relation of vitamin D status to congestive heart failure and cardiovascular risk in dogs. J Vet Intern Med. 2014;28(1):109-115.
10. Wakshlag JJ, Rassnick KM, Malone EK, et al. Cross-sectional study to investigate the association between serum 25-hydroxyvitamin D concentration and outcome in 201 dogs with cancer. Br J Nutr. 2011;106(S1):S185-S188.
11. European Pet Food Industry Federation (FEDIAF). Nutritional Guidelines for Complete and Complementary Pet Food for Cats and Dogs. Brussels: FEDIAF; 2021.
12. Association of American Feed Control Officials (AAFCO). Dog and Cat Food Nutrient Profiles. Champaign (IL): AAFCO; 2023.
13. Selting KA, Sharp CR, Ringold R, Thamm DH, Backus R. Serum 25-hydroxyvitamin D concentrations in dogs: correlation with health and disease. Vet Comp Oncol. 2016;14(3):295-305.
14. Hurst EA, Homer NZ, Mellanby RJ. Vitamin D metabolism in dogs: are we closer to defining sufficiency? Vet Rec. 2020;186(14):450-452.
15. Rumbeiha WK, Fitzgerald SD, Braselton WE, et al. Comparison of cholecalciferol-induced toxicosis in dogs and cats. J Med Toxicol. 2000;42(6):387-395.
16. Peterson ME, Fluegeman KS. Cholecalciferol. In: Peterson ME, Talcott PA, editors. Small Animal Toxicology. 3rd ed. St. Louis: Elsevier Saunders; 2013. p. 481-490.
17. Lee JA. Calcipotriene and calcitriol toxicosis in dogs and cats. Vet Clin North Am Small Anim Pract. 2018;48(6):1043-1053.
18. D3 Gelin Kids Information Leaflet. Oral Cholecalciferol Drops in Organic Extra Virgin Olive Oil; 2023.
19. Dunayer EK. Hypoglycemia and hepatic failure following ingestion of xylitol-containing products in dogs: 8 cases (2003-2006). J Am Vet Med Assoc. 2006;229(7):1113-1117.