Ορισμός – επιδημιολογία

Η ξηροδερμία της τρίτης ηλικίας (γεροντική ξήρωση, xerosis cutis) αποτελεί μία από τις συχνότερες δερματολογικές διαταραχές των ηλικιωμένων και χαρακτηρίζεται από τραχύτητα, λέπια, αίσθημα τάσης, κνησμό και αυξημένη ευθραυστότητα του δέρματος. Υπολογίζεται ότι προσβάλλει περισσότερο από το 50–75% των ατόμων άνω των 65 ετών, με μεγαλύτερη συχνότητα σε ψυχρά και ξηρά κλίματα καθώς και σε ιδρυματοποιημένους ασθενείς [1,2].

Παθοφυσιολογία

Η γήρανση του δέρματος συνοδεύεται από δομικές και λειτουργικές μεταβολές του επιδερμιδικού φραγμού:

• μείωση λιπιδίων κεράτινης στιβάδας (κεραμίδια, χοληστερόλη, λιπαρά οξέα)
• ελάττωση φυσικών ενυδατικών παραγόντων (NMF)
• μειωμένη δραστηριότητα ιδρωτοποιών και σμηγματογόνων αδένων
• βραδύτερη κυτταρική ανανέωση
• αυξημένη διαδερμική απώλεια ύδατος (TEWL)

Το αποτέλεσμα είναι αφυδάτωση, μικρορωγμές, χαμηλόβαθμη φλεγμονή και κνησμός [3,4].

Παράγοντες κινδύνου

Ηλικία >65 ετών, χαμηλή περιβαλλοντική υγρασία, συχνή χρήση σαπουνιών/αντισηπτικών, θέρμανση εσωτερικών χώρων, πολυφαρμακία και συνοδά νοσήματα όπως σακχαρώδης διαβήτης, νεφρική ανεπάρκεια και υποθυρεοειδισμός [2,5].

Κλινική εικόνα

Το δέρμα εμφανίζεται θαμπό, τραχύ και λεπιδώδες, συχνά με ρωγμώδη εικόνα τύπου «crazy paving». Ο κνησμός είναι συχνά έντονος και μπορεί να οδηγήσει σε εκδορές, εκζεματοποίηση (asteatotic eczema) και δευτερογενείς λοιμώξεις. Συνηθέστερες εντοπίσεις είναι οι κνήμες, τα άνω άκρα και ο κορμός [1,3].

Διάγνωση – διαφορική διάγνωση

Η διάγνωση είναι κυρίως κλινική. Σε άτυπες ή ανθεκτικές περιπτώσεις πρέπει να αποκλείονται ατοπική δερματίτιδα, ψωρίαση, ιχθύαση, φαρμακευτικά εξανθήματα ή συστηματικά αίτια γενικευμένου κνησμού [5].

Αντιμετώπιση

Η θεραπεία στοχεύει σε:

1. αποκατάσταση επιδερμιδικού φραγμού
2. ενυδάτωση
3. μείωση φλεγμονής
4. έλεγχο κνησμού

Γενικά μέτρα

• σύντομα χλιαρά λουτρά
• αποφυγή σαπουνιών, χρήση ήπιων καθαριστικών (syndets)
• άμεση εφαρμογή μαλακτικού μετά το μπάνιο
• υγραντήρες χώρου
• βαμβακερά ρούχα [1,4]

Τοπική θεραπεία

Θεραπεία πρώτης επιλογής: Eφαρμογή στο ξηρό δέρμα λοσιόν κολλοειδούς βρώμης (Prurigkel)

Το κολλοειδές βρώμης [προϊόν της ήμερης βρώμης (Avena sativa) που είναι το κύριο συστατικό της λοσιόν Prurigkel προτείνεται ως θεραπεία πρώτης γραμμής στη γεροντική ξήρωση, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει κνησμός ή εκζεματοποίηση.

Σε αντίθεση με τα απλά μαλακτικά, το Prurigkel παρουσιάζει πολυπαραγοντική δράση:

• ενυδατική και μαλακτική
• ενίσχυση επιδερμιδικού φραγμού (β-γλυκάνες, λιπίδια)
• αντιφλεγμονώδης δράση (αναστολή NF-κB και κυτοκινών)
• αντιοξειδωτική δράση των αβεμανθραμιδίων που περιέχει (avenanthramides)
• ισχυρή αντικνησμική  δράση

Κλινικά μειώνει σημαντικά την ξηρότητα, την τραχύτητα και τον κνησμό, ενώ παρουσιάζει εξαιρετική ανεκτικότητα στο λεπτό και ευαίσθητο δέρμα των ηλικιωμένων [7,8].

Πλεονεκτήματα ως αγωγή πρώτης γραμμής

• Καλύτερη ανακούφιση κνησμού
• Μικρότερος ερεθισμός σε σχέση με ουρία/οξέα
• Κατάλληλο για καθημερινή και εκτεταμένη χρήση
• Υψηλή συμμόρφωση ασθενών

Τρόπος χρήσης

• Η λοσιόν Prurigkel  χρησιμοποιείται  1–3 φορές ημερησίως
• Eφαρμογή αμέσως μετά το μπάνιο
• To Prurigkel μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο του ή σε συνδυασμό με άλλα μαλακτικά

Εναλλακτικά ή συμπληρωματικά ενυδατικά

• Oυρία 5–10% (κερατολυτική/ενυδατική)
• Γλυκερίνη ή γαλακτικό οξύ
• Κεραμίδια
• Βαζελίνη (petrolatum)/παραφίνη για αποφρακτική δράση [3,4,6]

Χρήσιμα κυρίως σε έντονη υπερκεράτωση ή σοβαρή ξήρωση.

Αντιφλεγμονώδης/αντικνισμική αγωγή

• Ήπια τοπικά κορτικοστεροειδή σε περιπτώσεις εκζεματοποίησης (βραχυχρόνια)
• Πραμοξίνη ή μενθόλη
• Σε ανθεκτικό κνησμό: Κατασταλτικά αντιισταμινικά ή γκαμπαπεντίνη κατά περίπτωση [5]

Πρόληψη

Η καθημερινή χρήση μαλακτικών και ιδιαίτερα κολλοειδούς βρώμης μειώνει τις υποτροπές και την ανάγκη για φαρμακευτική αγωγή. Η εκπαίδευση ασθενών και φροντιστών είναι καθοριστική [2,6].

Πρόγνωση

Καλοήθης αλλά χρόνια κατάσταση. Η σταθερή ενυδάτωση  με Prurigkel αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα ελέγχου των συμπτωμάτων και βελτίωσης της ποιότητας ζωής [1].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. White-Chu EF, Reddy M. Dry skin in the elderly: complexities of a common problem. Clinics in Dermatology. 2011;29(1):37–42.
2. Voegeli D. The management of dry skin in older people. British Journal of Nursing. 2008;17(6 Suppl):S4–S12.
3. Rawlings AV, Harding CR. Moisturization and skin barrier function. Dermatologic Therapy. 2004;17(Suppl 1):43–48.
4. Loden M. The clinical benefit of moisturizers. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2005;19(6):672–688.
5. Patel T, Yosipovitch G. Therapy of pruritus. Expert Opinion on Pharmacotherapy. 2010;11(10):1673–1682.
6. Moncrieff G, Cork M, Lawton S, Kokiet S, Clark C. Use of emollients in dry-skin conditions: consensus statement. Clinical and Experimental Dermatology. 2013;38(3):231–238.
7. Reynertson KA, Garay M, Nebus J, Chon S, Kaur S, Mahmood K, et al. Anti-inflammatory activities of colloidal oatmeal (Avena sativa) contribute to the effectiveness of oats in treatment of itch associated with dry, irritated skin. Journal of Drugs in Dermatology. 2015;14(1):43–48.
8. Cerio R, Dohil M, Jeanine Downie J, Magina S, Mahoney J, et al. Mechanism of action and clinical benefits of colloidal oatmeal for dermatologic practice. Journal of Drugs in Dermatology. 2010;9(9):1116–1120.