Περίληψη
Τα στέμφυλα της οινοποίησης αποτελούν ένα εξαιρετικά πλούσιο, μη αλκοολούχο υπόλειμμα πολυφαινολών και διαιτητικών ινών [1, 2]. Η γηγενής ελληνική ερυθρή ποικιλία Vitis vinifera var. Αγιωργίτικο, η οποία καλλιεργείται παραδοσιακά στην περιοχή της Νεμέας, διακρίνεται για τον παχύ κυανομέλανο φλοιό της και την υψηλή περιεκτικότητά της σε φλαβαν-3-όλες, ολιγομερείς προκυανιδίνες, φλαβονόλες και στιλβένια [3, 4]. Εργαστηριακή ανάλυση δείγματος σκόνης αποξηραμένων στεμφύλων βιολογικού Αγιωργίτικου (ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ) κατέδειξε υψηλό ολικό φαινολικό φορτίο ($50,00 \pm 0,18\text{ mg GAE/g}$), με κυρίαρχες ενώσεις την προκυανιδίνη B2 ($947,95\ \mu\text{g/g}$), την κατεχίνη ($856,26\ \mu\text{g/g}$), την 3-O-γλυκουρονίδη της κερσετίνης ($467,35\ \mu\text{g/g}$), την προκυανιδίνη B3 ($460,65\ \mu\text{g/g}$) και την επικατεχίνη ($453,31\ \mu\text{g/g}$) [5]. Η βιολογική καλλιέργεια και η ήπια αφυδάτωση εξασφαλίζουν καθαρότητα από υπολείμματα συνθετικών φυτοφαρμάκων και διατήρηση των βιοδραστικών ενώσεων [2, 6]. Σε σύγκριση με άλλες οργανικές εφαρμογές (όπως η νεφροπροστασία, όπου τα δεδομένα στον άνθρωπο παραμένουν θεωρητικά), τα επιστημονικά τεκμήρια για την καρδιοπροστατευτική δράση των προϊόντων σταφυλιού είναι σαφώς ισχυρότερα [7, 8]. Η παρούσα ανασκόπηση συνθέτει τους βιολογικούς μηχανισμούς —διέγερση του μονοξειδίου του αζώτου (NO), αναστολή της οξείδωσης της LDL χοληστερόλης, αντιαιμοπεταλιακή και αντιφλεγμονώδης δράση, καθώς και ρύθμιση λιπιδίων και γλυκόζης [7–10]— διαχωρίζοντας τα τυποποιημένα εκχυλίσματα γιγάρτων από την ολόκληρη σκόνη στεμφύλων. Τέλος, καθορίζονται οι πρακτικές παράμετροι της διαιτητικής ενσωμάτωσης (5–10 g/ημέρα, που αντιστοιχούν σε 250–500 mg GAE) στο πλαίσιο της πρωτογενούς πρόληψης και επισημαίνονται οι αλληλεπιδράσεις με αντιαιμοπεταλιακά και αντιπηκτικά φάρμακα [5, 11, 12].
Λέξεις-κλειδιά: Αγιωργίτικο Νεμέας, στέμφυλα σταφυλιού, πολυφαινόλες, προκυανιδίνες, καρδιοπροστασία, οξειδωτικό στρες, ενδοθηλιακή λειτουργία, βιολογική αμπελουργία.
1. Εισαγωγή
Τα καρδιαγγειακά νοσήματα συνιστούν την πρωταρχική αιτία θνησιμότητας παγκοσμίως, με τη δυσλειτουργία του αγγειακού ενδοθηλίου, την οξείδωση των λιποπρωτεϊνών και τη χρόνια αγγειακή φλεγμονή να διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην αθηρογένεση [8, 10]. Κατά την ερυθρή οινοποίηση, ποσοστό άνω του 50–70% των φαινολικών ενώσεων του σταφυλιού δεν εκχυλίζεται στον οίνο, αλλά παραμένει στα στέμφυλα (φλούδες, γίγαρτα και βόστρυχοι) [1, 2].
Η αξιοποίηση των στεμφύλων με τη μορφή αποξηραμένης σκόνης προσφέρει ένα λειτουργικό τρόφιμο απαλλαγμένο από αιθανόλη, το οποίο συνδυάζει τις βιοδραστικές πολυφαινόλες με διαλυτές και αδιάλυτες διαιτητικές ίνες [2, 6]. Ιδιαίτερη αξία παρουσιάζει η ελληνική ποικιλία Vitis vinifera var. Αγιωργίτικο της περιοχής της Νεμέας [3, 4]. Παρότι στη βιβλιογραφία απαιτείται αυστηρός μεθοδολογικός διαχωρισμός ανάμεσα στα συμπυκνωμένα, τυποποιημένα εκχυλίσματα γιγάρτων και στην απλή, ολόκληρη σκόνη στεμφύλων, τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για την καρδιοπροστασία είναι σαφώς πιο ισχυρά και ενθαρρυντικά συγκριτικά με άλλα πεδία, όπως η νεφροπροστασία, όπου η κλινική τεκμηρίωση στον άνθρωπο παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο [7, 8].
2. Φυτοχημικό Προφίλ του Βιολογικού Αγιωργίτικου Νεμέας
Το Αγιωργίτικο, προσαρμοσμένο στα ασβεστολιθικά-αργιλώδη εδάφη και το ξηροθερμικό μικροκλίμα της Νεμέας, παράγει ράγες με παχύ κυανομέλανο φλοιό και υψηλή φαινολική πυκνότητα [13]. Εργαστηριακή ανάλυση πιστοποιημένου δείγματος σκόνης αποξηραμένων στεμφύλων βιολογικού κόκκινου Αγιωργίτικου Νεμέας από το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων (ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ) κατέδειξε περιεκτικότητα σε ολικές φαινολικές ενώσεις ίση με $50,00 \pm 0,18\text{ mg}$ ισοδυνάμων γαλλικού οξέος ανά γραμμάριο (mg GAE/g) (μέθοδος Folin-Ciocalteu) [5].
Ο επιμέρους ποσοτικός προσδιορισμός με υγρή χρωματογραφία συζευγμένη με φασματομετρία μάζας (LC-MS) ανέδειξε ένα εξαιρετικά πλούσιο και ισορροπημένο προφίλ βιοδραστικών φαινολικών συστατικών [5]:
-
Φλαβαν-3-όλες και Προκυανιδίνες: Αποτελούν την κυρίαρχη φαινολική ομάδα του δείγματος, με υψηλές συγκεντρώσεις σε προκυανιδίνη B2 ($947,95 \pm 49,42\ \mu\text{g/g}$), κατεχίνη ($856,26 \pm 52,08\ \mu\text{g/g}$), προκυανιδίνη B3 ($460,65 \pm 10,54\ \mu\text{g/g}$), επικατεχίνη ($453,31 \pm 19,39\ \mu\text{g/g}$), ισομερές προκυανιδίνης ($188,77 \pm 1,73\ \mu\text{g/g}$) και γαλλική κατεχίνη ($1,95 \pm 0,10\ \mu\text{g/g}$).
-
Φλαβονόλες και Γλυκοζίτες τους: Ξεχωρίζει η υψηλή περιεκτικότητα σε 3-O-γλυκουρονίδη της κερσετίνης ($467,35 \pm 8,00\ \mu\text{g/g}$) και ελεύθερη κερσετίνη ($15,06 \pm 0,08\ \mu\text{g/g}$), συνοδευόμενες από 3-γλυκοζίτη καεμφερόλης ($11,74 \pm 0,79\ \mu\text{g/g}$), 3-γλυκοζίτη μυρικετίνης ($10,74 \pm 0,36\ \mu\text{g/g}$), 3-O-ρουτινοζίτη ισοραμνετίνης ($6,50 \pm 0,42\ \mu\text{g/g}$), 3-O-γλυκοζίτη ισοραμνετίνης ($4,98 \pm 0,03\ \mu\text{g/g}$), διυδροκερσετίνη ($1,35 \pm 0,06\ \mu\text{g/g}$), μυρικετίνη ($0,99 \pm 0,04\ \mu\text{g/g}$) και καεμφερόλη ($0,60 \pm 0,07\ \mu\text{g/g}$).
-
Φαινολικά Οξέα και Στιλβένια: Ανιχνεύθηκαν σημαντικές ποσότητες γαλλικού οξέος ($44,73 \pm 3,20\ \mu\text{g/g}$), φερουλικού οξέος ($5,22 \pm 0,16\ \mu\text{g/g}$), καφταρικού οξέος ($4,76 \pm 0,71\ \mu\text{g/g}$), πρωτοκατεχικού οξέος ($4,72 \pm 0,29\ \mu\text{g/g}$), συριγγικού οξέος ($3,55 \pm 0,07\ \mu\text{g/g}$), π-κουμαρικού οξέος ($2,16 \pm 0,06\ \mu\text{g/g}$), καφεϊκού οξέος ($0,96 \pm 0,01\ \mu\text{g/g}$), ρεσβερατρόλης ($0,85 \pm 0,07\ \mu\text{g/g}$) και ελλαγικού οξέος ($0,47 \pm 0,01\ \mu\text{g/g}$).
Η επιλογή πιστοποιημένης βιολογικής πρώτης ύλης είναι ο καθοριστικός παράγοντας για τη διατροφική ασφάλεια: επειδή η αφυδάτωση συμπυκνώνει τα συστατικά του φλοιού, η βιολογική καλλιέργεια διασφαλίζει την απουσία συνθετικών φυτοφαρμάκων και βαρέων μετάλλων, ενώ η ήπια φυσική καταπόνηση του αμπελιού διεγείρει τη βιοσύνθεση αμυντικών πολυφαινολών [3, 6].
3. Μηχανισμοί Καρδιοπροστατευτικής Δράσης
3.1 Βελτίωση της Ενδοθηλιακής Λειτουργίας και της Αρτηριακής Πίεσης
Κλινικές μελέτες —κυρίως με τυποποιημένα εκχυλίσματα γιγάρτων, αλλά και παρεμβάσεις με ολόκληρα στέμφυλα, χυμό ή σκόνη— καταδεικνύουν ότι οι πολυφαινόλες του σταφυλιού ενεργοποιούν την ενδοθηλιακή συνθάση του μονοξειδίου του αζώτου (eNOS), διεγείροντας την παραγωγή NO στα αγγεία [7, 8]. Παράλληλα, ενισχύουν την ενδοκυττάρια αντιοξειδωτική άμυνα του ενδοθηλίου μέσω αύξησης της σύνθεσης γλουταθειόνης (GSH), προστατεύοντας το NO από την οξειδωτική αδρανοποίηση [14]. Η υψηλή περιεκτικότητα του δείγματος Αγιωργίτικου σε ολιγομερείς προκυανιδίνες (B2, B3) και κατεχίνες υποστηρίζει άμεσα αυτόν τον μηχανισμό, προάγοντας την αγγειοδιαστολή, βελτιώνοντας την αρτηριακή ελαστικότητα και οδηγώντας σε ήπια αλλά κλινικά αξιόλογη μείωση της συστολικής και διαστολικής αρτηριακής πίεσης, ιδιαίτερα σε άτομα με προϋπέρταση ή μεταβολικό σύνδρομο [5, 7, 8].
3.2 Αναστολή της Οξείδωσης της LDL Χοληστερόλης
Η οξειδωτική τροποποίηση της χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνης (oxLDL) αποτελεί το εναρκτήριο και καθοριστικό βήμα για τη διήθηση μακροφάγων στο ενδοθήλιο, τον σχηματισμό αφρωδών κυττάρων και την ανάπτυξη αθηρωματικής πλάκας [9, 10]. Οι πολυφαινόλες των στεμφύλων —και ιδίως η κατεχίνη, η επικατεχίνη, το γαλλικό οξύ και τα παράγωγα κερσετίνης που απαντώνται σε υψηλές συγκεντρώσεις στο Αγιωργίτικο— δεσμεύουν τις ελεύθερες ρίζες στον κυκλοφορούντα ορό και προστατεύουν τα λιπίδια του αίματος από την υπεροξείδωση, μειώνοντας άμεσα τον αθηρογόνο κίνδυνο [5, 9, 14].
3.3 Αντιαιμοπεταλιακή και Αντιφλεγμονώδης Δράση
Τα φλαβονοειδή του ερυθρού σταφυλιού (όπως η κερσετίνη, οι γλυκουρονίδες της και οι προανθοκυανιδίνες) αναστέλλουν την υπερβολική ενεργοποίηση και συγκόλληση των αιμοπεταλίων, περιορίζοντας την τάση για θρομβογένεση [8, 12]. Ταυτόχρονα, σε συνέργεια με τη ρεσβερατρόλη και τα φαινολικά οξέα, καταστέλλουν τους δείκτες χρόνιας χαμηλού βαθμού αγγειακής φλεγμονής (όπως οι κυτοκίνες TNF-α και IL-6), σταθεροποιώντας το αγγειακό τοίχωμα [10].
3.4 Ρύθμιση Λιπιδίων και Μεταβολισμού της Γλυκόζης
Σε αντίθεση με τα καθαρά εκχυλίσματα, η σκόνη ολόκληρων αποξηραμένων στεμφύλων περιέχει υψηλό ποσοστό διαλυτών και αδιάλυτων διαιτητικών ινών [2, 6]. Οι ίνες αυτές, δρώντας συνεργιστικά με τις πολυφαινόλες στον εντερικό αυλό, δεσμεύουν τα χολικά οξέα και μειώνουν την απορρόφηση της διαιτητικής χοληστερόλης, βελτιώνοντας το λιπιδαιμικό προφίλ [2, 9]. Επιπλέον, επιβραδύνουν την απορρόφηση των υδατανθράκων και βελτιώνουν την περιφερική ευαισθησία στην ινσουλίνη, αμβλύνοντας έμμεσα τους μεταβολικούς παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου [2, 11].
| Βιοδραστική Ομάδα | Κυρίαρχες Ενώσεις & Συγκέντρωση στο Αγιωργίτικο (LC-MS) | Κύριοι Μηχανισμοί & Καρδιοπροστατευτικό Αποτέλεσμα |
| Φλαβαν-3-όλες & Προκυανιδίνες |
Προκυανιδίνη B2 ($947,95\ \mu\text{g/g}$), κατεχίνη ($856,26\ \mu\text{g/g}$), προκυανιδίνη B3 ($460,65\ \mu\text{g/g}$), επικατεχίνη ($453,31\ \mu\text{g/g}$) [5] |
Διέγερση eNOS / παραγωγής NO, αύξηση ενδοθηλιακής GSH, αγγειοδιαστολή, μείωση ΣΑΠ/ΔΑΠ [7, 8, 14] |
| Φλαβονόλες |
Κερσετίνη-3-O-γλυκουρονίδη ($467,35\ \mu\text{g/g}$), κερσετίνη ($15,06\ \mu\text{g/g}$), καεμφερόλη-3-γλυκοζίτη ($11,74\ \mu\text{g/g}$) [5] |
Αναστολή συγκόλλησης αιμοπεταλίων, καταστολή TNF-α/IL-6, προστασία από οξείδωση LDL [8–10, 12] |
| Φαινολικά Οξέα & Στιλβένια |
Γαλλικό οξύ ($44,73\ \mu\text{g/g}$), φερουλικό οξύ ($5,22\ \mu\text{g/g}$), ρεσβερατρόλη ($0,85\ \mu\text{g/g}$) [5] |
Άμεση δέσμευση ελευθέρων ριζών (ROS), ενδοθηλιακή προστασία [10, 14] |
| Διαλυτές & Αδιάλυτες Ίνες |
Φυσικό υπόστρωμα φλοιών & γιγάρτων (ολικές φαινόλες $50,00\text{ mg GAE/g}$) [2, 5] |
Μείωση εντερικής απορρόφησης χοληστερόλης, βελτίωση ευαισθησίας στην ινσουλίνη [2, 9, 11] |
4. Πρακτική Εφαρμογή, Δοσολογία και Κλινικοί Περιορισμοί
Η μετάφραση των ερευνητικών δεδομένων και της εργαστηριακής ανάλυσης στην καθημερινή κλινική και διατροφική πράξη διέπεται από σαφή όρια ασφαλείας και αποτελεσματικότητας:
-
Ρόλος στην Πρωτογενή Πρόληψη και Φαινολικό Φορτίο Δόσης: Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι η τακτική κατανάλωση λειτουργικών τροφίμων εμπλουτισμένων με σκόνη στεμφύλων —σε ημερήσια πρόσληψη της τάξης των 5 έως 10 γραμμαρίων ενσωματωμένων σε ψωμί, γιαούρτι, αρτοσκευάσματα ή δημητριακά— βελτιώνει την αντιοξειδωτική ικανότητα του πλάσματος, το λιπιδαιμικό προφίλ και την αρτηριακή πίεση σε υγιή άτομα ή σε άτομα με ήπιους καρδιομεταβολικούς παράγοντες κινδύνου [2, 9, 11]. Με βάση την εργαστηριακή ανάλυση του δείγματος Αγιωργίτικου ($50,00\text{ mg GAE/g}$), η ημερήσια πρόσληψη 5–10 g σκόνης αποδίδει 250 έως 500 mg ολικών πολυφαινολών (GAE) [5], ποσότητα που ευθυγραμμίζεται με τα δραστικά δοσολογικά σχήματα των κλινικών παρεμβάσεων [7, 9].
-
Μη Υποκατάσταση Φαρμακευτικής Αγωγής: Η σκόνη αποξηραμένων στεμφύλων αποτελεί συμπληρωματικό διατροφικό μέσο υποστήριξης και δεν υποκαθιστά την τεκμηριωμένη φαρμακευτική αγωγή για εγκατεστημένη αρτηριακή υπέρταση, κλινική δυσλιπιδαιμία ή στεφανιαία νόσο [7, 9].
-
Φαρμακευτικές Αλληλεπιδράσεις και Ασφάλεια: Λόγω της ήπιας αντιαιμοπεταλιακής δράσης των φλαβονοειδών της σταφυλής, ασθενείς που λαμβάνουν αντιαιμοπεταλιακά (π.χ. ακετυλοσαλικυλικό οξύ, κλοπιδογρέλη) ή αντιπηκτικά φάρμακα οφείλουν να συμβουλεύονται τον θεράποντα ιατρό τους πριν από τη συστηματική κατανάλωση, λόγω αυξημένου θεωρητικού κινδύνου αιμορραγίας [8, 12]. Επιπλέον, η χρήση πιστοποιημένης βιολογικής πρώτης ύλης (όπως το βιολογικό Αγιωργίτικο Νεμέας) διασφαλίζει την απουσία τοξικών επιμολυντών, ενώ ο εργαστηριακός έλεγχος της εκάστοτε παρτίδας (όπως ο προσδιορισμός ολικών φαινολών και LC-MS) τεκμηριώνει την ποιότητα και τη σταθερότητα του φαινολικού φορτίου [3, 5, 6].
Βιβλιογραφία (Στυλ Vancouver)
-
Ferri M, Bin S, Vallini V, Fava F, Michelini E, Roda A, et al. Recovery of polyphenols from red grape pomace and assessment of their antioxidant and anti-cholesterol activities. N Biotechnol. 2016;33(3):338-44.
-
Taladrid D, Rebollo-Hernanz M, Martin-Cabrejas MA, Moreno-Arribas MV, Bartolomé B. Grape pomace as a cardiometabolic health-promoting ingredient: activity in the intestinal environment. Antioxidants (Basel). 2023;12(4):979.
-
Makris DP, Kefalas P. Characterization of polyphenolic phytochemicals in red grape pomace. Int J Waste Resour. 2013;3(2):126.
-
Chira K, et al. Valorization of grape pomace: a review of phenolic composition, bioactivity, and therapeutic potential. Antioxidants (Basel). 2024;13(9):1131.
-
Ελληνικός Γεωργικός Οργανισμός «ΔΗΜΗΤΡΑ» (ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ), Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων. Αποτελέσματα αναλύσεων σε δείγμα από σκόνη κόκκινου Αγιωργίτικου σταφυλιού (α/α δείγματος 79/2025, Α.Π. 767/35329). Θεσσαλονίκη: ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ; 13 Αυγούστου 2025.
-
Bordiga M, Travaglia F, Locatelli M. Valorisation of grape pomace: an approach that is increasingly reaching its maturity – a review. Int J Food Sci Technol. 2019;54(4):933-42.
-
Asbaghi O, Naeini F, Moodi V, Najafi M, Shirinbakhshmasoleh M, Rezaei Kelishadi M, et al. Effect of grape products on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Int J Food Prop. 2021;24(1):627-45.
-
Quiñones M, Miguel M, Aleixandre A. Beneficial effects of polyphenols on cardiovascular disease. Pharmacol Res. 2013;68(1):125-31.
-
Lupoli R, Ciciola P, Costabile G, Giacco R, Di Minno MND, Capaldo B. Impact of grape products on lipid profile: a meta-analysis of randomized controlled studies. J Clin Med. 2020;9(2):313.
-
Măgureanu DC, Pop RM, Chedea VS, Boarescu PM, Gherman ML, Roșian ȘH, et al. Red and white grape pomace possess cardioprotective effects by modulating inflammation and oxidative stress in experimental ischemic heart disease. Molecules. 2026;31(2):383.
-
Pérez-Jiménez J, Serrano J, Tabernero M, Arranz S, Díaz-Rubio ME, García-Diz L, et al. Bioavailability of phenolic antioxidants associated with dietary fiber: plasma antioxidant capacity after acute and long-term intake in humans. Plant Foods Hum Nutr. 2009;64(2):102-7.
-
Rasines-Perea Z, Teissedre PL. Grape polyphenols’ effects in human cardiovascular diseases and diabetes. Molecules. 2017;22(1):68.
-
Nemea Wine Land (Σύνδεσμος Οινοποιών ΠΟΠ Νεμέας). Αγιωργίτικο: αμπελογραφικά και εδαφοκλιματικά χαρακτηριστικά της περιοχής της Νεμέας [Διαδίκτυο]. Νεμέα; 2024 [ανακτήθηκε 22 Νοεμβρίου 2026]. Διαθέσιμο από: https://nemeawineland.com/agiorgitiko/
-
Goutzourelas N, Stagos D, Housmekeridou A, Karapouliou C, Kerasioti E, Aligiannis N, et al. Grape pomace extract exerts antioxidant effects through an increase in GCS levels and GST activity in muscle and endothelial cells. Int J Mol Med. 2015;36(2):433-41.