15 Μαρ

Ο ρόλος του Bacopa monnieri στην παγείωση της μνήμης©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, (MD, ORL, DDS, PhD), Ακατερίνη Γκέλη (MD, Radiologist)

Η ενοποίηση μνήμης είναι μια διαδικασία που περιλαμβάνει τη μετατροπή των βραχυπρόθεσμων αναμνήσεων σε μακροπρόθεσμες αναμνήσεις. Η παγίωση ή εδραίωση μνήμης αναφέρεται στη μεταμόρφωση με την πάροδο του χρόνου των εσωτερικών αναπαραστάσεων που εξαρτώνται από την εμπειρία και των νευροβιολογικών τους υποστρωμάτων. Η διαδικασία θεωρείται ότι ενσωματώνεται σε συναπτικές και κυτταρικές τροποποιήσεις στα κυκλώματα του εγκεφάλου, στα οποία η μνήμη κωδικοποιείται αρχικά και ότι προχωρά με επαναλαμβανόμενες επανενεργοποιήσεις, τόσο κατά τη διάρκεια της εγρήγορσης όσο και κατά τη διάρκεια του ύπνου, με αποκορύφωμα τη διανομή πληροφοριών σε πρόσθετες θέσεις και την ενσωμάτωση νέων πληροφοριών στην υπάρχουσα γνώση[1].

Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι σε υγιή άτομα ο ύπνος προάγει την εδραίωση της μνήμης[2].

Οι αλλαγές στη φυσιολογία του ύπνου που σχετίζονται με την ηλικία μπορεί να επηρεάσουν την εδραίωση της μνήμης και να ευθύνονται για τη μειωμένη απόδοση της επεισοδιακής μνήμης σε υγιή άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Ο εντυπωσιακός παραλληλισμός των αλλαγών που σχετίζονται με την ηλικία στον ύπνο και την επεισοδιακή μνήμη έχει προκαλέσει σημαντική αύξηση σε εμπειρικές μελέτες που διερευνούν τη σχέση μεταξύ των αλλαγών, που σχετίζονται με την ηλικία στον ύπνο και τη μνήμη. Ωστόσο, τα στοιχεία παραμένουν ασαφή υπό ποιες συνθήκες και με ποιους μηχανισμούς επηρεάζεται η εδραίωση της μνήμης κατά τη γήρανση. Οι διαταραχές παγίωσης της μνήμης δεν προκαλούνται μόνο από αλλαγές του ύπνου, αλλά προκύπτουν σε συνέργεια με αλλαγές που σχετίζονται με την ηλικία στη δομή του εγκεφάλου και τη νευροτροποποίηση. Υποστηρίζουμε ότι οι ταλαντώσεις ύπνου (περιοδικές αλλαγές του ύπνου στη διάρκεια του χρόνου)  κατά τη διάρκεια του ύπνου βαθιάς μη γρήγορης κίνησης των ματιών (NREM) καθοδηγούν την επανενεργοποίηση, την ενσωμάτωση και την ανακατανομή των ιχνών μνήμης[3].

Οι νευροτροποποιητές που υποστηρίζουν αυτούς τους μηχανισμούς αλλάζουν στην τρίτη ηλικία. Σε συνδυασμό με αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου, η δημιουργία ταλαντώσεων ύπνου κατά τη διάρκεια του ύπνου NREM εξασθενεί, ο συντονισμός τους γίνεται διάχυτος και οι διαδικασίες που είναι απαραίτητες για την απόδοση σταθερών επεισοδιακών αναμνήσεων εξασθενούν[4].

Μπορεί το Bacopa monnieri να συμβάλλει στην παγίωση της μνήμης (memory consolidation);

Η παγίωση της μνήμης (memory consolidation) αποτελεί μια θεμελιώδη νευροβιολογική διαδικασία κατά την οποία οι πρόσφατα αποκτημένες πληροφορίες μετατρέπονται από ασταθείς βραχυπρόθεσμες αναπαραστάσεις σε σταθερές μακροπρόθεσμες μνήμες. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει πολύπλοκες αλλαγές στη συναπτική πλαστικότητα, τη νευρογένεση και τη λειτουργία νευροδιαβιβαστών, κυρίως στον ιππόκαμπο και σε συναφείς εγκεφαλικές δομές. Τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί το επιστημονικό ενδιαφέρον για φυσικές ουσίες με πιθανή νοοτροπική δράση, μεταξύ των οποίων και το φυτό Bacopa monnieri (γνωστό και ως Brahmi στην παραδοσιακή ιατρική της Αγιουρβέδα). Το ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσο το Bacopa monnieri μπορεί πράγματι να συμβάλει στη διαδικασία της παγίωσης της μνήμης. To Bacopa monnieri είναι ένα φαρμακευτικό φυτό που χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες στην παραδοσιακή ιατρική της Ινδίας (Ayurveda). Είναι ιδιαίτερα γνωστό για την επίδρασή της στη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη λειτουργία του εγκεφάλου[5].

Φαρμακολογικές ιδιότητες και μηχανισμοί δράσης

Το Bacopa monnieri περιέχει δραστικές τριτερπενικές σαπωνίνες, γνωστές ως bacosides, οι οποίες θεωρείται ότι ευθύνονται για τις γνωστικές του επιδράσεις. Οι ουσίες αυτές φαίνεται να επηρεάζουν πολλαπλά νευροβιολογικά συστήματα που σχετίζονται με τη μνήμη.

Πρώτον, έχει προταθεί ότι το φυτό ενισχύει τη χολινεργική νευροδιαβίβαση, η οποία είναι κρίσιμη για τη μάθηση και τη μνήμη. Σε κλινικές μελέτες παρατηρήθηκε ότι η χορήγηση εκχυλίσματος Bacopa monnieri μπορεί να μειώσει τη δραστηριότητα της ακετυλοχολινεστεράσης, αυξάνοντας έτσι τη διαθεσιμότητα της ακετυλοχολίνης στον εγκέφαλο [6]. Η αύξηση της χολινεργικής δραστηριότητας θεωρείται σημαντικός παράγοντας για τη σταθεροποίηση νέων μνημονικών ιχνών.

Δεύτερον, το Bacopa monnieri παρουσιάζει ισχυρές αντιοξειδωτικές ιδιότητες, οι οποίες προστατεύουν τους νευρώνες από οξειδωτικό στρες. Το οξειδωτικό στρες έχει συνδεθεί με διαταραχές στη συναπτική πλαστικότητα και μείωση της ικανότητας μάθησης. Επομένως, η αντιοξειδωτική δράση μπορεί να δημιουργεί ένα ευνοϊκό νευροβιολογικό περιβάλλον για την παγίωση της μνήμης[7].

Τρίτον, πειραματικές μελέτες δείχνουν ότι τα συστατικά του φυτού μπορεί να προάγουν τη νευρογένεση στον ιππόκαμπο, ιδιαίτερα στην περιοχή της οδοντωτής έλικας. Σε μελέτες σε κυτταρικές καλλιέργειες και ζωικά μοντέλα παρατηρήθηκε αύξηση του πολλαπλασιασμού νευρικών προγονικών κυττάρων μετά από έκθεση σε μπακοπασίδη  Ι (bacopaside I) [8]. Η νευρογένεση στον ιππόκαμπο θεωρείται βασικός μηχανισμός για τη μακροχρόνια μνήμη και τη διαδικασία της παγίωσης της μνήμης.

Μια κατάλληλα τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, placebo‑ελεγχόμενη κλινική δοκιμή των Eraiah MM και των συνεργατών (2024) αξιολόγησε την επίδραση του Bacopa monnieri στην μνήμη και στη γνωστική λειτουργία σε ενήλικες. Στη μελέτη αυτή 80 υγιείς ενήλικες τυχαιοποιήθηκαν να λάβουν καθημερινά 300 mg εκχύλισμα Bacopa monnieri ή placebo για 12 εβδομάδες, με σημαντικές βελτιώσεις σε διάφορες πτυχές της μνήμης και γνωστικών δεξιοτήτων στο ενεργό σκέλος σε σχέση με το placebo[9].

Κλινικές μελέτες για τη μνήμη

Παρόμοια αποτελέσματα παρατηρήθηκαν και σε άλλη τυχαιοποιημένη διπλά τυφλή μελέτη σε υγιείς ηλικιωμένους, όπου η λήψη 300 mg ημερησίως εκχυλίσματος Bacopa monnieri για 12 εβδομάδες βελτίωσε σημαντικά τη λεκτική μάθηση και την καθυστερημένη ανάκληση πληροφοριών [10]. Η καθυστερημένη ανάκληση θεωρείται κλασικός δείκτης αποτελεσματικής μνημονικής παγίωσης.

Επιπλέον, σε άλλες μελέτες παρατηρήθηκε βελτίωση στη λειτουργία της εργασιακής μνήμης και στην ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών, πιθανώς μέσω επίδρασης σε χολινεργικά και μονοαμινεργικά συστήματα [11].

Το 2025 ο Lopresti AL και οι συνεργατες του έκαναν μια  τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, placebo‑ελεγχόμενη δοκιμή των, στην οποία  εξέτασαν  την επίδραση της συμπληρωματικής χορήγησης  Bacopa monnieri σε γνωστικές παραμέτρους, όπως η εργασιακή μνήμη, προσοχή και η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών (αν και τα πρωτεύοντα γνωστικά αποτελέσματα ήταν δευτερεύοντα στις μετρήσεις). Εκατόν ένα  101 ενήλικα άτομα διαφόρων ηλικιών  έλαβαν 300 mg εκχυλίσματος Bacopa monnieri ημερησίως για 12 εβδομάδες.  Οι  μετρήσεις της εργασιακής μνήμης και άλλων γνωστικών δεικτών με χρήση τυποποιημένων τεστ δεν έδειξαν στατιστικώς σημαντική βελτίωση σε σύγκριση με placebo, αν και καταγράφηκαν μειώσεις στο στρες και την κόπωση που σχετίζονται με γνωστική φόρτιση[12]. Αν και η εργασιακή μνήμη δεν ταυτίζεται πλήρως με την παγίωση της μνήμης, η βελτίωσή της μπορεί να διευκολύνει τη μεταφορά πληροφοριών προς τη μακροπρόθεσμη μνήμη

Περιορισμοί της υπάρχουσας έρευνας

Παρά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα, υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί στη διαθέσιμη βιβλιογραφία. Πολλές μελέτες έχουν σχετικά μικρά δείγματα και διαφέρουν σημαντικά ως προς τη δοσολογία, τη διάρκεια χορήγησης και το είδος των γνωστικών δοκιμασιών που χρησιμοποιούνται. Επιπλέον, ορισμένες μετα-αναλύσεις υποδεικνύουν ότι οι επιδράσεις του φυτού ενδέχεται να είναι μέτριες και να διαφέρουν ανάλογα με το γνωστικό πεδίο που εξετάζεται [13].

Επιπλέον, τα περισσότερα δεδομένα αφορούν υγιείς ενήλικες ή ηλικιωμένους και λιγότερο ασθενείς με νευροεκφυλιστικές νόσους. Αν και υπάρχουν μελέτες σε άτομα με ήπια γνωστική διαταραχή ή νόσο Alzheimer, τα αποτελέσματα δεν είναι ακόμη επαρκή για σαφή κλινικά συμπεράσματα [14].

Στην ανασκόπηση αυτή περιγράφονται οι πιθανοί νευροπροστατευτικοί και γνωσιακοί μηχανισμοί του εκχυλίσματος Bacopa monnieri (π.χ. αντιοξειδωτική δράση, τροποποίηση νευροδιαβίβασης), επισημαίνονται οι ποικίλες μεθοδολογίες και τα όρια των τυχαιοποιημένων δοκιμών, και αναδεικνύεται η ανάγκη για μεγαλύτερες και πιο αυστηρά σχεδιασμένες κλινικές μελέτες για να καθοριστεί με σαφήνεια ο βαθμός και ο μηχανισμός των αποτελεσμάτων στην ανθρώπινη μνήμη και σε καταστάσεις γνωστικής εξασθένησης. 

Στην ανασκόπηση των Wiciński M και των συνεργατών (2025)  περιγράφονται οι πιθανοί νευροπροστατευτικοί και γνωσιακοί μηχανισμοί του εκχυλίσματος Bacopa monnieri (π.χ. αντιοξειδωτική δράση, τροποποίηση νευροδιαβίβασης) λαι επισημαίνονται οι ποικίλες μεθοδολογίες και τα όρια των τυχαιοποιημένων δοκιμών, και αναδεικνύεται η ανάγκη για μεγαλύτερες και πιο αυστηρά σχεδιασμένες κλινικές μελέτες για να καθοριστεί με σαφήνεια ο βαθμός και ο μηχανισμός των αποτελεσμάτων στην ανθρώπινη μνήμη και σε καταστάσεις γνωστικής εξασθένησης[15].

Στη συστηματική ανασκόπηση του  Valotto Neto και των συνεργατών του (2024) συνοψίζονται  τα ευρήματα από 22 κλινικές δοκιμές και αναφέρεται ρητά ότι το Bacopa monnieri βελτιώνει τη διατήρηση της μνήμης (memory retention) , έναν όρο που αντιστοιχεί άμεσα στην “παγίωση της μνήμης” που αναφέρεται στο παρόν άρθρο. . Οι συγγραφείς καταλήγουν ότι το φυτό Βacopa monnieri προσφέρει αξιοσημείωτα θεραπευτικά οφέλη και μπορεί να χρησιμεύσει ως συμπληρωματική προσέγγιση για ασθενείς με νευροεκφυλιστικές παθήσεις[16].

 Στην Ελλάδα κυκλοφορεί το συμπλήρωμα διατροφής Accougkel, το οποίο μαζί με τα λοιπά συστατικά του, που παρατίθενται στον πίνακα μπορεί να συμβάλει στην παγείωση της μνήμης και να αναστείλει την εξέλιξη της αρχόμενης άνοιας. Eπιπλέον λόγω της νευροπροστατευτικής  δράσης των συστατικών του έχει επιδείξει ευεργετικά αποτελέσματα κατά των εμβοών και της πρεσβυακοίας

Συμπέρασμα

Συνολικά, τα υπάρχοντα επιστημονικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι το Bacopa monnieri μπορεί να συμβάλλει σε μηχανισμούς που σχετίζονται με την παγίωση της μνήμης. Η ενίσχυση της χολινεργικής νευροδιαβίβασης, η αντιοξειδωτική δράση και η πιθανή προαγωγή της νευρογένεσης αποτελούν πιθανούς μηχανισμούς μέσω των οποίων το φυτό επηρεάζει τις μνημονικές λειτουργίες αλλά και της μείωσης των εμβοών και της νευραισθητήριας βαρηκοΐας. Κλινικές μελέτες δείχνουν βελτίωση στη μάθηση και στη διατήρηση πληροφοριών, γεγονός που υποστηρίζει την υπόθεση ότι μπορεί να ενισχύει τη διαδικασία της μνημονικής παγίωσης. Ωστόσο, απαιτούνται μεγαλύτερες και πιο αυστηρά σχεδιασμένες μελέτες για να επιβεβαιωθεί ο βαθμός και ο μηχανισμός αυτής της επίδρασης.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

  1. Roodenrys S, Booth D, Bulzomi S, Phipps A, Micallef C, Smoker J. Chronic effects of Brahmi (Bacopa monnieri) on human memory. 2002;27:279–281.
  2. Morgan A, Stevens J. Does Bacopa monnieri improve memory performance in older persons? Results of a randomized, placebo-controlled, double-blind trial. J Altern Complement Med. 2010;16(7):753–759.
  3. Tiemtad P, Ingkaninan K, Temkitthawon P, Thimkorn P, Rattanachaisit N. Comparative effects of Bacopa monnieri and Ginkgo biloba on cognitive functions: A systematic review and network meta-analysis. J Ethnopharmacol. 2026.
  4. Kongkeaw C, Dilokthornsakul P, Thanarangsarit P, Limpeanchob N, Norman Scholfield C. Effects of Bacopa monnieri on attention, cognitive processing, and working memory in healthy elderly volunteers. Evid Based Complement Alternat Med. 2012.
  5. Morgan AK. Grey matters: Does Bacopa monnieri improve memory performance in older persons? Southern Cross University; 2010.
  6. Prabhakar S, et al. Efficacy of Bacopa monnieri and donepezil in Alzheimer’s disease and mild cognitive impairment: A randomized double-blind study. Ann Indian Acad Neurol. 2020.
  7. Piyabhan P, Tingpej P, Duansak N. Effect of Bacopa monnieri on object recognition memory in rats. Neuropsychiatr Dis Treat. 2019.
  8. Lim HS, et al. Bacopa monnieri extract improves memory via promotion of neurogenesis in the hippocampal dentate gyrus. Int J Mol Sci. 2020.
  9. The Consolidationand Transformation of Memory.Dudai Y, Karni A, Born J.Neuron. 2015 Oct 7;88(1):20-32.
  10. Cellini N.Memoryconsolidation in sleep disorders.Sleep Med Rev. 2017 Oct;35:101-11
  11. BE, Rasch B, Werkle-Bergner M.Episodic memoryconsolidation during sleep in healthy aging.Sleep Med Rev. 2020 Aug;52:101304.

..

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Δρ.Δημήτριος Ν. Γκέλης
Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος
Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός Συγγραφέας, Ιατρικός Ερευνητής 

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ: Ιατρική Έρευνα, Συμπληρωματική Ιατρική

Διεύθυνση: ΦΛΑΜΠΟΥΡΟ ΛΟΥΤΡΑΚΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ
Τηλ: 6944280764, Email: pharmage@otenet.gr
www.gelis.gr, www.pharmagel.gr , www.orlpedia.gr , www.allergopedia.gr, d3gkelin.gr, www.vitaminb12.gr, www.zinc.gr, www.curcumin.gr

Αικατερίνη Γκέλη
Αικατερίνη Γκέλη
Ιατρός, Ακτινοδιαγνώστρια
 Άσσος, Κορίνθου.
Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη διαγνωστική με υπερήχους, κλασσική ακτινολογία παίδων και ενηλίκων, γναθοπροσωπική ακτινολογία, περιβαλλοντική ιατρική, ιατρική διατροφολογία, συμπληρωματική ιατρική.