20 Μάι

Υποστήριξη της επούλωσης μετά από μεταμόσχευση μαλλιών – Ο ρόλος του πικολινικού ψευδαργύρου, της βιταμίνης C και της σκόνης στεμφύλων©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, PRL,DDS, PhD), Aικατερίνη Γκέλη (MD, Radiologist)

Περίληψη

Η επιτυχία της μεταμόσχευσης μαλλιών εξαρτάται όχι μόνο από τη χειρουργική τεχνική αλλά και από τη βέλτιστη επούλωση του δέρματος και την επιβίωση των μοσχευμάτων [1]. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον έχει στραφεί προς τη συμβολή των μικροθρεπτικών συστατικών και βιοδραστικών φυτικών παραγόντων στη μείωση της φλεγμονής, την ενίσχυση της αγγειογένεσης και τη σταθεροποίηση της αναγέννησης των ιστών [2,50]. Ο ψευδάργυρος και η βιταμίνη C συγκαταλέγονται μεταξύ των πλέον μελετημένων παραγόντων στην επούλωση τραυμάτων και στη λειτουργία των τριχοθυλακίων [3,4]. Παράλληλα, τα στέμφυλα  (υπόλειμμα σταφυλιού μετά την οινοποίηση) αποτελεί πλούσια πηγή πολυφαινολών, φλαβονοειδών και ρεσβερατρόλης με ισχυρές αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες [50–53].

Ο ψευδάργυρος συμμετέχει σε περισσότερα από 300 ενζυμικά συστήματα, επηρεάζοντας τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό, τη σύνθεση DNA/RNA, την ανοσία και την παραγωγή κολλαγόνου [5]. Η βιταμίνη C είναι απαραίτητος συμπαράγοντας για την υδροξυλίωση του κολλαγόνου και ισχυρό αντιοξειδωτικό [6,24]. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο πικολινικός ψευδάργυρος (ZnPic) λόγω της αυξημένης βιοδιαθεσιμότητάς του [9,10]. Η συνδυασμένη χορήγηση  ZnPic και βιταμίνης C (Zincobell) προσφέρει θεωρητικά συνεργιστικά οφέλη [11]. Η σκόνη των αποξηραμένων στεμφύλων (σποροι, φλουδες, μίσχοι κόκκινου Αγιωργίτικου σταφυλιού, που κυκλοφορεί ως συμπλήρωμα διατροφής με την ονομασία Vinogkelin), μέσω των πολυφαινολών της, θα μπορούσε να ενισχύσει περαιτέρω την αντιοξειδωτική άμυνα και να περιορίσει τη φλεγμονή [50,52].

Σκοπός της παρούσας ενοποιημένης ανασκόπησης είναι η κριτική αξιολόγηση των διαθέσιμων δεδομένων για τη χρήση πικολινικού ψευδαργύρου, βιταμίνης C και της σκόνης αποξηραμένων στεμφύλων στη μετεγχειρητική περίοδο μετά από μεταμόσχευση μαλλιών, με έμφαση στην ασφάλεια, τη βιολογική τεκμηρίωση και τη δυνητική κλινική εφαρμογή.

Λέξεις-κλειδιά: μεταμόσχευση μαλλιών, πικολινικός ψευδάργυρος, βιταμίνη C, grape pomace, στέμφυλα, πολυφαινόλες, επούλωση τραυμάτων, τριχοφυΐα, συμπληρώματα διατροφής.

1. Εισαγωγή

Η μεταμόσχευση μαλλιών αποτελεί τη μοναδική χειρουργική μέθοδο μόνιμης αποκατάστασης της τριχοφυΐας σε ασθενείς με ανδρογενετική αλωπεκία και σε επιλεγμένες περιπτώσεις ουλωτικής αλωπεκίας [1]. Η εξέλιξη των τεχνικών FUT και FUE έχει βελτιώσει τα αισθητικά αποτελέσματα και μειώσει τις επιπλοκές [12]. Ωστόσο, η επιβίωση των μοσχευμάτων εξακολουθεί να επηρεάζεται από το τοπικό φλεγμονώδες περιβάλλον, την αγγείωση και την ποιότητα της επούλωσης [13].

Οι πρώτες ημέρες μετά τη μεταμόσχευση χαρακτηρίζονται από ισχαιμία των μοσχευμάτων, φλεγμονώδη αντίδραση και αυξημένη παραγωγή ελευθέρων ριζών [14]. Η αποκατάσταση της μικροκυκλοφορίας και η ταχεία αναγέννηση του επιθηλίου είναι κρίσιμες για την επιβίωση των θυλάκων [15]. Γι’ αυτό, έχει αναπτυχθεί ενδιαφέρον για ουσίες που υποστηρίζουν τη φυσιολογική επούλωση και περιορίζουν το οξειδωτικό στρες [16].

Μεταξύ των μικροθρεπτικών, ο ψευδάργυρος και η βιταμίνη C κατέχουν ιδιαίτερη θέση [3,6]. Επιπλέον, η σκόνη των αποξηραμένων στεμφύλων (Vinogkelin), που είναι πλούσια σε πολυφαινόλες , αναδεικνύονται ως υποσχόμενοι επικουρικοί παράγοντες λόγω των ισχυρών αντιοξειδωτικών και αντιφλεγμονωδών ιδιοτήτων τους [50,52].

2. Ο ρόλος των μικροθρεπτικών συστατικών στην επούλωση

2.1 Ψευδάργυρος

Ο ψευδάργυρος είναι απαραίτητος για τη λειτουργία μεταλλοενζύμων και μεταγραφικών παραγόντων [5]. Συμμετέχει στη σύνθεση DNA/RNA, στον κυτταρικό πολλαπλασιασμό, στη διαφοροποίηση των κερατινοκυττάρων και στη ρύθμιση της ανοσίας [18]. Κατά την επούλωση, ρυθμίζει τη λειτουργία ουδετεροφίλων και μακροφάγων στη φλεγμονώδη φάση, ενώ στη φάση πολλαπλασιασμού προάγει τη δραστηριότητα των ινοβλαστών και τη σύνθεση κολλαγόνου [19]. Η ανεπάρκεια ψευδαργύρου συσχετίζεται με καθυστερημένη επιθηλιοποίηση, αυξημένο κίνδυνο λοιμώξεων και μειωμένη αντοχή ουλών [21]. Στη δερματολογία, έχουν παρατηρηθεί χαμηλά επίπεδα ψευδαργύρου σε ασθενείς με τελογενή τριχόπτωση (telogen effluvium) και γυροειδή αλωπεκία (alopecia areata). [7, 22].

2.2 Βιταμίνη C

Η βιταμίνη C (ασκορβικό οξύ) είναι υδροδιαλυτό αντιοξειδωτικό που προστατεύει τα κύτταρα από το οξειδωτικό στρες [24]. Ο κύριος ρόλος της στην επούλωση αφορά τη σύνθεση κολλαγόνου: δρα ως συμπαράγοντας των προλυλο- και λυσυλο-υδροξυλασών, που σταθεροποιούν τη δομή του τροποκολλαγόνου [6]. Η ανεπάρκειά του οδηγεί σε ελαττωματικό κολλαγόνο, ευθραυστότητα αγγείων και καθυστέρηση επούλωσης (σκορβούτο) [25]. Επιπλέον, συμβάλλει στη λειτουργία ουδετεροφίλων και στη φαγοκυττάρωση [26]. Στην τριχοφυΐα, διευκολύνει την απορρόφηση μη αιμικού σιδήρου και προστατεύει τα βλαστικά κύτταρα του θύλακα [27,28].

3. Πικολινικός ψευδάργυρος και βιοδιαθεσιμότητα

Η αποτελεσματικότητα ενός συμπληρώματος ψευδαργύρου εξαρτάται από τη βιοδιαθεσιμότητά του [29]. Ο πικολινικός ψευδάργυρος (ZnPic) είναι χηλική μορφή με πικολινικό οξύ, που φαίνεται να διευκολύνει τη διαμεμβρανική μεταφορά και απορρόφηση στο λεπτό έντερο [30]. Σε μελέτη των Barrie και συν., ο ZnPic παρουσίασε υψηλότερα επίπεδα ψευδαργύρου στα ερυθροκύτταρα, στις τρίχες και στα ούρα συγκριτικά με γλυκονικό ή κιτρικό ψευδάργυρο [10]. Πειραματικά δεδομένα σε ζώα δείχνουν ότι το πικολινικό οξύ αυξάνει την απορρόφηση μετάλλων μέσω λιπόφιλων συμπλόκων [31]. Παρά την ύπαρξη αντιφατικών αποτελεσμάτων σε μηρυκαστικά [32], τα ανθρώπινα δεδομένα υποστηρίζουν ότι ο ZnPic είναι μία από τις πλέον απορροφήσιμες μορφές ψευδαργύρου [29]. Η αυξημένη βιοδιαθεσιμότητα είναι σημαντική σε χειρουργικές καταστάσεις όπου οι ανάγκες σε ψευδάργυρο αυξάνονται [19].

4. Κλινικά δεδομένα για τη βιταμίνη C στην επούλωση

Η επίδραση της βιταμίνης C στην επούλωση τραυμάτων έχει τεκμηριωθεί σε πολλές μελέτες [33]. Μια πρόσφατη μετα-ανάλυση έδειξε ότι η συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης C σχετίζεται με μείωση του μετεγχειρητικού πόνου και τάση ταχύτερης επούλωσης μαλακών μορίων [34]. Σε ασθενείς με έλκη πιέσεως, βελτίωσε την ποιότητα του κοκκιώδους ιστού [35], και σε οδοντικά εμφυτεύματα επιτάχυνε την επούλωση του  βλεννογόνου [36]. Ωστόσο, τα αποτελέσματα δεν είναι ομοιογενή: σε διαβητικά έλκη η επίδραση ήταν περιορισμένη [37], γεγονός που αποδίδεται στην ετερογένεια της αιτιολογίας και της διατροφικής κατάστασης [38]. Η βιολογική τεκμηρίωση της βιταμίνης C στην παραγωγή κολλαγόνου και αντιοξειδωτική προστασία παραμένει ισχυρή [6,24].

5. Συνεργική δράση του πικολινικού ψευδαργύρου και της βιταμίνης C

Ο συνδυασμός ZnPic και βιταμίνης C  παρουσιάζει συμπληρωματική δράση [11]: ο ψευδάργυρος συμμετέχει στην κυτταρική αναγέννηση και ρύθμιση της φλεγμονής, ενώ η βιταμίνη C στη σύνθεση κολλαγόνου και στην αντιοξειδωτική άμυνα [19,24]. Η βιταμίνη C μπορεί να ενισχύσει την εντερική απορρόφηση ιχνοστοιχείων και να σταθεροποιήσει τη βιολογική δραστικότητα του ψευδαργύρου [39]. Και οι δύο ουσίες συμβάλλουν στη λειτουργία ανοσοκυττάρων και στη μείωση φλεγμονωδών κυτοκινών [26,40]. Αν και δεν υπάρχουν τυχαιοποιημένες μελέτες ειδικά στη μεταμόσχευση μαλλιών [41], εμπειρικά δεδομένα και ευρήματα από άλλους χειρουργικούς τομείς υποστηρίζουν πιθανά οφέλη: ταχύτερη επιθηλιοποίηση, βελτιωμένη αγγειογένεση, μείωση οξειδωτικού στρες, σταθεροποίηση κολλαγόνου, καλύτερη επιβίωση μοσχευμάτων [14,19].

6. Πιθανός ρόλος της σκόνης των αποξηραμένων στεμφύλων  στην επούλωση μετά από μεταμόσχευση μαλλιών

Τα στέμφυλα (grape pomace: υπόλειμμα σταφυλιού από φλοιούς, σπέρματα, κοτσάνια) είναι εξαιρετικά πλούσιο σε πολυφαινόλες, φλαβονοειδή, προανθοκυανιδίνες, ρεσβερατρόλη, γαλλικό οξύ και ανθοκυανίνες [50–53]. Οι ενώσεις αυτές παρουσιάζουν ισχυρή αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση, με πιθανή θεραπευτική αξία σε καταστάσεις οξειδωτικού στρες [50,52].

6.1 Μηχανισμοί δράσης

Οι πολυφαινόλες των στεμφύλων  εξουδετερώνουν τις ελεύθερες ρίζες, δεσμεύουν ROS και αναστέλλουν τη λιπιδική υπεροξείδωση [51,52]. Σε ανθρώπινα κερατινοκύτταρα, εκχυλίσματα στεμφύλων μείωσαν σημαντικά τα ενδοκυττάρια ROS μετά από οξειδωτική καταπόνηση [51]. Ορισμένες πολυφαινόλες (π.χ. κερκετίνη, προανθοκυανιδίνες) αναστέλλουν την ενεργοποίηση του NF-κB και τη σύνθεση προφλεγμονωδών κυτοκινών [53,54].

6.2 Δυνητικά οφέλη των πολυφαινολών των στεμφύλων στη μεταμόσχευση μαλλιών

Η αντιφλεγμονώδης δράση θα μπορούσε να μειώσει το οίδημα, το παρατεταμένο ερύθημα και τη δυνητική απώλεια μοσχευμάτων [13,16]. Επιπλέον, οι πολυφαινόλες των στεμφύλων  παρουσιάζουν αγγειοπροστατευτική και αγγειοδιασταλτική δράση [53], που θα μπορούσε θεωρητικά να βελτιώσει την επαναιμάτωση των εμφυτευμένων θυλάκων. Πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι οι πολυφαινόλες σταφυλιού επηρεάζουν θετικά τη λειτουργία ινοβλαστών και τη σύνθεση κολλαγόνου [55], ενώ οι προανθοκυανιδίνες προστατεύουν την εξωκυττάρια θεμέλια ουσία από οξειδωτική αποδόμηση [56]. Ορισμένες ενώσεις εμφανίζουν ήπια αντιμικροβιακή δράση [57], η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου επιφανειακής λοίμωξης.

6.3 Περιορισμοί και προφυλάξεις

Παρά τα ενθαρρυντικά βιολογικά δεδομένα, δεν υπάρχουν κλινικές μελέτες που να αξιολογούν ειδικά τη χορήγηση στεμφύλων  σε ασθενείς μετά από μεταμόσχευση μαλλιών [53]. Δεν έχουν καθοριστεί ασφαλείς θεραπευτικές δοσολογίες. Επιπλέον, ορισμένες πολυφαινόλες μπορεί να επηρεάζουν τη λειτουργία αιμοπεταλίων και τη συσσώρευσή τους, όταν λαμβάνονται σε υπερβολικά μεγάλες δόσεις [53]. Θεωρητικά, πολύ υψηλές δόσεις συμπυκνωμένων εκχυλισμάτων θα μπορούσαν να αυξήσουν τον κίνδυνο αιμορραγίας ή εκχυμώσεων, ιδιαίτερα σε ασθενείς που λαμβάνουν αντιπηκτικά ή αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα [58]. Επομένως, απαιτείται προσοχή στην περιεγχειρητική χρήση και  μελέτη του ιατρικού ιστορικού των ασθενών.

7. Ασφάλεια και ανεπιθύμητες ενέργειες

7.1 Πικολινικός ψευδάργυρος

Η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη ψευδαργύρου για ενήλικες είναι 8–11 mg· σε αυξημένες ανάγκες χρησιμοποιούνται 15–30 mg στοιχειακού ψευδαργύρου. Το ανώτατο ανεκτό όριο (NIH) είναι 40 mg/ημέρα [43]. Η μακροχρόνια λήψη υψηλών δόσεων μπορεί να προκαλέσει υποκιπραιμία (ανεπάρκεια χαλκού) λόγω ανταγωνισμού απορρόφησης, με κίνδυνο μικροκυτταρικής αναιμίας, ουδετεροπενίας και μυελοπάθειας [44,45]. Άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες: ναυτία, γαστρεντερικές διαταραχές, μεταλλική γεύση [43]. Η ηπατοτοξικότητα είναι εξαιρετικά σπάνια, κυρίως με υπερδοσολογία [46]. Το συμπλήρωμα διατροφής Zincobell περιεχει στην κάψουλά του 119 mg Πικολινικού Ψευδαργύρου και 10 mg βιταμίνης C. Συνισταται προ της μεταμόσχευσης μαλιων να μετρώνται τα επίεδα του ψευδαργύρου και της βιταμίνης C, ώστε ο χειρουργός να χορηγήσει την επιθυμητή δόση του Zincobell. H ναυτία που μερικές φορες παρατηρείται μετα από συμπληρωματική λήψη ψευδαργύρου μπορεί να μην εκδηλωθεί αν ο ασθενης ανοιξει την κάψουλα και λάβει τη μισή ποσότητα αναμειγνύοντας την με μια κουταλια γιαούρτι ή μικρό κομμάτι πολτοποιημένης μπανανας. Αντί να παιρνει τρεις κάψουλες πρωι μεσημέρι βραδυ μπορεί να παιρνει τη μιση ποσότητα της κάψουλας κάθε 4 ώρες. Η δοσολογία αυτή μπορεί να διατηρηθεί επί ένα τρίμηνο.

7.2 Βιταμίνη C

Η βιταμίνη C είναι γενικά ασφαλής. Τα 10 mg βιταμίνης C που περιέχονται στην κάψουλα του Zincobell είναι μεν ικανά να διευκολύνουν την απορρόφηση του πικολινικού ψευδαργύρου από το έντερο. Μπορεί όμως ο ασθενής να πάρει ξεχωριστα βιταμίνη C, της οποίας  το ανώτατο όριο της δόσης  είναι 2000 mg/ημέρα [47]. Οι συχνότερες παρενέργειες (διάρροια, κοιλιακό άλγος, μετεωρισμός) είναι ήπιες. Σε ασθενείς με νεφρολιθίαση ή χρόνια νεφρική νόσο, η υπερβολική πρόσληψη μπορεί να αυξήσει την αποβολή οξαλικών και τον κίνδυνο δημιουργίας λίθων [48]. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε ασθενείς με αιμοχρωμάτωση, καθώς η βιταμίνη C αυξάνει την απορρόφηση σιδήρου [49].

7.3 Η σκόνη των στεμφύλων (Grape pomace)

Λόγω έλλειψης κλινικών δεδομένων, δεν μπορούν να προταθούν ασφαλή δοσολογικά σχήματα. Οι πιθανοί κίνδυνοι, που μπορεί να υποκρύπτονται με τη λήψη κολοσσιαίων δόσεων (αιμορραγική διάθεση, αλληλεπιδράσεις με αντιπηκτικά) είναι θεωρητικοί και χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης [53,58] και δεν αφορουν το συμπλήρωμα διατροφής Vinogkelin, στη δοσολογία που μπορεί να χορηγηθεί στα άτομα με μεταμφύτευση μαλιών.

8. Εφαρμογή στην κλινική πράξη

8.1 Πρωτόκολλο για πικολινικό ψευδάργυρο και βιταμίνη C

Η χρήση συμπληρωμάτων θα πρέπει να εντάσσεται σε ένα συνολικό πρωτόκολλο μετεγχειρητικής φροντίδας (υγιεινή, αποφυγή τραυματισμού μοσχευμάτων, παρακολούθηση επιπλοκών) [13].

  • Προεγχειρητικά: Αποφυγή αυθαίρετης έναρξης συμπληρωμάτων. Εργαστηριακός έλεγχος πιθανής ανεπάρκειας ψευδαργύρου, σιδήρου ή βιταμινών σε ασθενείς υψηλού κινδύνου [22].
  • Μετεγχειρητικά (2–8 εβδομάδες):
    – Πικολινικός ψευδάργυρος: 10–30 mg στοιχειακού ψευδαργύρου ημερησίως (μία-τρεις κάψουλες Zincobell ανά 8ωρο με το φαγητό).
    – Βιταμίνη C: 500–1000 mg ημερησίως σε διηρημένες δόσεις.
    – Επαρκής ενυδάτωση και πρωτεϊνική πρόσληψη.
  • Παρακολούθηση:Διακοπή αγωγής μετά από 6–8 εβδομάδες. Παρακολούθηση για γαστρεντερικές διαταραχές ή σημεία ανεπάρκειας χαλκού. Ιατρική παρακολούθηση σε ασθενείς με νεφρική ή ηπατική νόσο [48].

8.2 Σχετικά με το Vinogkelin

Μπορεί να χορηγηθούν μια-δυο κάψουλες πρωί μεσημερι βραδυ με το φαγητό επί τρεις μήνες

9. Συμπεράσματα

Η συμπληρωματική χορήγηση πικολινικού ψευδαργύρου και βιταμίνης C αποτελεί μία βιολογικά τεκμηριωμένη και γενικά ασφαλή προσέγγιση υποστήριξης της επούλωσης μετά από μεταμόσχευση μαλλιών. Ο ψευδάργυρος συμβάλλει στην κυτταρική αναγέννηση, την ανοσία και τη σύνθεση πρωτεϊνών, ενώ η βιταμίνη C είναι απαραίτητη για τη σταθεροποίηση του κολλαγόνου και την αντιοξειδωτική προστασία [5,6]. Η πικολινική μορφή του ψευδαργύρου εμφανίζει αυξημένη βιοδιαθεσιμότητα [10]. Παρά την απουσία εξειδικευμένων μελετών στη μεταμόσχευση μαλλιών, τα δεδομένα από την επούλωση τραυμάτων υποστηρίζουν το δυνητικό όφελος [33].

Το Vinogkelin (σκόνη αποξηραμένων στεμφύλων βιολογικού κόκκινου Αγιωργίτικου σταφυλιου), λόγω της πλούσιας σύστασής του σε πολυφαινόλες, παρουσιάζει ενδιαφέρον ως φυσική πηγή αντιοξειδωτικών και αντιφλεγμονωδών παραγόντων [50–53], που μπορούν να συμβάλουν στην ομαλότερη και ταχύτερη επουλωση του δέρματος του τριχωτού της κεφαλής.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

  1. Unger W, Shapiro R. Hair Transplantation. 5th ed. New York: Informa Healthcare; 2011.
  2. Pazyar N, et al. Skin wound healing and phytomedicine. Iran J Basic Med Sci. 2014;17(8):593-8.
  3. Lansdown ABG, Mirastschijski U, Stubbs N, et al. Zinc in wound healing: theoretical, experimental, and clinical aspects. Wound Repair Regen. 2007;15(1):2-16.
  4. Pullar JM, Carr AC, Vissers MCM. The roles of vitamin C in skin health. 2017;9(8):866.
  5. Prasad AS. Zinc in human health: effect of zinc on immune cells. Mol Med. 2008;14(5-6):353-7.
  6. Peterkofsky B. Ascorbate requirement for hydroxylation and secretion of procollagen. Annu Rev Nutr. 1991;11:277-303.
  7. Kil MS, et al. Analysis of serum zinc and copper concentrations in hair loss. Ann Dermatol. 2013;25(4):405-9.
  8. Hunt TK. The physiology of wound healing. Ann Emerg Med. 1988;17(12):1265-73.
  9. Wegmüller R, et al. Zinc absorption by young adults from supplemental zinc citrate is comparable with that from zinc gluconate. J Nutr. 2014;144(2):132-6.
  10. Barrie SA, Wright JV, Pizzorno JE, et al. Comparative absorption of zinc picolinate, zinc citrate and zinc gluconate in humans. Agents Actions. 1987;21(1-2):223-8.
  11. Lin PH, Sermersheim M, Li H, et al. Zinc in wound healing modulation. 2018;10(1):16.
  12. Bernstein RM, Rassman WR. Follicular transplantation. Dermatol Clin. 1999;17(2):277-95.
  13. Parsley WM, Perez-Meza D. Complications in hair restoration surgery. Facial Plast Surg Clin North Am. 2013;21(3):505-20.
  14. Uebel CO. Micrografts and minigrafts in hair transplantation. Aesthetic Plast Surg. 1995;19(1):27-30.
  15. Beehner ML. Hair transplantation graft survival. Facial Plast Surg Clin North Am. 2013;21(3):451-8.
  16. Guo S, Dipietro LA. Factors affecting wound healing. J Dent Res. 2010;89(3):219-29.
  17. Almohanna HM, et al. The role of vitamins and minerals in hair loss. Dermatol Ther. 2019;9(1):51-70.
  18. Vallee BL, Falchuk KH. The biochemical basis of zinc physiology. Physiol Rev. 1993;73(1):79-118.
  19. Agren MS. Zinc in wound repair. Int J Dermatol. 1990;29(4):221-7.
  20. Murphy G, Nagase H. Reappraising metalloproteinases in rheumatoid arthritis and osteoarthritis. Nat Clin Pract Rheumatol. 2008;4(3):128-35.
  21. Lansdown AB. Zinc in the healing wound. 1996;347(9003):706-7.
  22. Park H, et al. Serum zinc concentrations in male androgenetic alopecia. Ann Dermatol. 2009;21(2):142-6.
  23. Karashima T, et al. Oral zinc therapy for zinc deficiency-related telogen effluvium. Dermatol Ther. 2012;25(2):210-3.
  24. Carr AC, Maggini S. Vitamin C and immune function. 2017;9(11):1211.
  25. Hodges RE, et al. Clinical manifestations of ascorbic acid deficiency. Am J Clin Nutr. 1971;24(4):432-43.
  26. Wintergerst ES, Maggini S, Hornig DH. Contribution of selected vitamins and trace elements to immune function. Ann Nutr Metab. 2007;51(4):301-23.
  27. Trost LB, Bergfeld WF, Calogeras E. The diagnosis and treatment of iron deficiency and its potential relationship to hair loss. J Am Acad Dermatol. 2006;54(5):824-44.
  28. Le Floc’h C, et al. Effect of nutritional supplementation on hair loss. J Cosmet Dermatol. 2015;14(1):76-82.
  29. Hambidge KM, Krebs NF. Zinc deficiency: a special challenge. J Nutr. 2007;137(4):1101-5.
  30. Evans GW, Johnson EC. Characterization and quantitation of a zinc-binding ligand in human milk. Pediatr Res. 1980;14(7):876-80.
  31. Evans GW, Johnson PE. Zinc absorption in rats. Proc Soc Exp Biol Med. 1981;166(2):273-6.
  32. Spears JW. Bioavailability of trace minerals in ruminants. J Nutr. 2003;133(5 Suppl 1):1506S-9S.
  33. Stechmiller JK. Understanding the role of nutrition and wound healing. Nutr Clin Pract. 2010;25(1):61-8.
  34. Wang Y, et al. Vitamin C supplementation and postoperative recovery: systematic review and meta-analysis. Clin Nutr. 2025;44(2):210-21.
  35. Taylor TV, et al. Ascorbic acid supplementation in the treatment of pressure sores. 1974;2(7880):544-6.
  36. Abrahmsohn GM, et al. Vitamin C and oral wound healing. J Oral Implantol. 1993;19(4):287-91.
  37. Gunton JE, et al. Ascorbic acid for diabetic wound healing. Diabetes Care. 2002;25(2):337-40.
  38. Demidova-Rice TN, et al. Acute and impaired wound healing. Adv Skin Wound Care. 2012;25(7):304-14.
  39. Samman S. Zinc interaction with vitamins. Nutr Res Rev. 1989;2(1):31-46.
  40. Read SA, et al. The role of zinc in antiviral immunity. Adv Nutr. 2019;10(4):696-710.
  41. Gentile P, Garcovich S. Advances in regenerative stem cell therapy in androgenic alopecia and hair loss. 2019;31(2):27-32.
  42. Trüeb RM. Molecular mechanisms of androgenetic alopecia. Exp Gerontol. 2002;37(8-9):981-90.
  43. National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Zinc Fact Sheet for Health Professionals. Bethesda; 2024.
  44. Fosmire GJ. Zinc toxicity. Am J Clin Nutr. 1990;51(2):225-7.
  45. Kumar N. Copper deficiency myelopathy. Mayo Clin Proc. 2006;81(10):1371-84.
  46. Plum LM, et al. The essential toxin: impact of zinc on human health. Int J Environ Res Public Health. 2010;7(4):1342-65.
  47. National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Vitamin C Fact Sheet for Health Professionals. Bethesda; 2024.
  48. Thomas LD, et al. Ascorbic acid supplements and kidney stone incidence among men. JAMA Intern Med. 2013;173(5):386-8.
  49. Barton JC, et al. Iron overload and vitamin C. Am J Hematol. 1998;59(2):171-6.
  50. Karastergiou A, Gancel AL, Jourdes M, Teissedre PL. Valorization of Grape Pomace: A Review of Phenolic Composition, Bioactivity, and Therapeutic Potential. Antioxidants (Basel). 2024;13(9):1131.
  51. Lopes JC, Madureira J, Margaça FMA, Cabo Verde S. Grape Pomace: A Review of Its Bioactive Phenolic Compounds, Health Benefits, and Applications. 2025;30(2):362.
  52. Machado TOX, Portugal IMD, Kodel HAC, et al. Therapeutic potential of grape pomace extracts: A review of scientific evidence. Food Biosci. 2024;60:104210.
  53. Wani TA, Majid D, Dar BN, et al. Utilization of novel techniques in extraction of polyphenols from grape pomace and their therapeutic potential: a review. J Food Meas Charact. 2023;17:5412-25.
  54. Galante MM, Brassesco ME, Santos CM, et al. Grape pomace as a natural source of antimicrobial agents for food preservation. Front Nutr. 2025;12:1650450.

 

..

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Δρ.Δημήτριος Ν. Γκέλης
Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος
Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός Συγγραφέας, Ιατρικός Ερευνητής 

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ: Ιατρική Έρευνα, Συμπληρωματική Ιατρική

Διεύθυνση: ΦΛΑΜΠΟΥΡΟ ΛΟΥΤΡΑΚΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ
Τηλ: 6944280764, Email: pharmage@otenet.gr
www.gelis.gr, www.pharmagel.gr , www.orlpedia.gr , www.allergopedia.gr, d3gkelin.gr, www.vitaminb12.gr, www.zinc.gr, www.curcumin.gr

Αικατερίνη Γκέλη
Αικατερίνη Γκέλη
Ιατρός, Ακτινοδιαγνώστρια
 Άσσος, Κορίνθου.
Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη διαγνωστική με υπερήχους, κλασσική ακτινολογία παίδων και ενηλίκων, γναθοπροσωπική ακτινολογία, περιβαλλοντική ιατρική, ιατρική διατροφολογία, συμπληρωματική ιατρική.