11 Μάι

Βιταμίνη D: 14 σημάδια έλλειψης και ανεπάρκειας, αντιμετώπιση και ο κρίσιμος ρόλος του συνδυασμού χορήγησης  με μαγνήσιο και βιταμίνη Κ2©

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης (MD, ORL, DDS, PhD), Αικατερίνη Γκέλη (MD, Consultant Radiologist)

Πολλοί τη συνδέουν αποκλειστικά με τα οστά – αλλά η βιταμίνη D ρυθμίζει τόσο κρίσιμες λειτουργίες που η έλλειψή της μιμείται άλλες παθήσεις και συχνά περνά απαρατήρητη. Έως και το 76% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει επίπεδα κάτω από τα φυσιολογικά (30 ng/mL), ενώ για την πλήρη λειτουργία του ανοσοποιητικού απαιτούνται ακόμα υψηλότερες τιμές (>50 ng/mL). Παρακάτω παρουσιάζονται 14 σημάδια έλλειψης που δεν πρέπει να αγνοούνται, με βάση τη σύγχρονη βιβλιογραφία.

14 σημάδια έλλειψης βιταμίνης D στους ενήλικες

  1. Επίμονη κόπωση και χαμηλή ενέργεια
    Η βιταμίνη D συμμετέχει στη σύνθεση του ATP – του καυσίμου των κυττάρων. Χαμηλά επίπεδα οδηγούν σε μείωση της παραγωγής ενέργειας στα μιτοχόνδρια και εμφάνιση κόπωσης ακόμα και μετά από επαρκή ξεκούραση [1]. Σύγχρονες ανασκοπήσεις επιβεβαιώνουν ότι η ανεπάρκεια ευθύνεται για επίμονη αίσθηση εξάντλησης που δεν υποχωρεί με τον ύπνο [2].
  2. Συχνές λοιμώξεις – ευαλωτότητα ανοσοποιητικού
    Η βιταμίνη D3 ασκεί ανοσοπροστατευτική δράση, ενισχύοντας τις έμφυτες και επίκτητες ανοσιακές αποκρίσεις και ρυθμίζοντας την παραγωγή αντιμικροβιακών πεπτιδίων. Η έλλειψη και η ανεπάρκειά της συσχετίζεται με αυξημένη συχνότητα λοιμώξεων του αναπνευστικού, συμπεριλαμβανομένων της γρίπης και του COVID‑19 [3]. Άτομα με χαμηλή D3 υποφέρουν συχνότερα από αμυγδαλίτιδες, ιγμορίτιδες και ιώσεις [4].
  3. Πόνος στα οστά – ειδικά στη μέση
    Έλλειψη βιταμίνης D3 οδηγεί σε μείωση της οστικής πυκνότητας και οστεομαλακία (μαλάκυνση των οστών) στους ενήλικες. Πόνος στη χαμηλά στη μέση, στη λεκάνη ή στα πόδια αποτελεί συχνό σύμπτωμα [5].
  4. Διάχυτοι μυϊκοί πόνοι και αδυναμία
    Η βιταμίνη D3 ρυθμίζει τη σύσπαση και την αναγέννηση των μυϊκών ινών. Στην έλλειψη βιταμίνης D3 α παρατηρείται διάχυτη μυαλγία και εγγύς μυϊκή αδυναμία – δυσκολία στο ανέβασμα σκαλιών ή στο να σηκωθεί κάποιος από την καρέκλα [6]. Τα συμπτώματα μπορεί να ερμηνευθούν λανθασμένα ως ινομυαλγία ή σωματοποίηση κατάθλιψης.
  5. Κατάθλιψη και συναισθηματική πτώση
    Υποδοχείς βιταμίνης D3 υπάρχουν σε περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν τη διάθεση [προμετωπιαίος και φλοιός της προσαγώγιας έλικας (Είναι τμήμα του εγκεφάλου που ανήκει στο μεταιχμιακό σύστημα και σχετίζεται με συναισθήματα, προσοχή, λήψη αποφάσεων και επεξεργασία πόνου). Χαμηλά επίπεδα 25 υδροξυβιταμίνης D3 ή [25(OH)D3] συσχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης και αγχωδών διαταραχών [7]. Πρόσφατες μετα‑αναλύσεις 20 τυχαιοποιημένων δοκιμών έδειξαν ότι η χορήγηση βιταμίνης D3 βελτιώνει σημαντικά τα καταθλιπτικά συμπτώματα (SMD = –0,36) [8].
  6. Άγχος και νευρικότητα
    Επιδημιολογικές μελέτες αναδεικνύουν σύνδεση της έλλειψης ή ανεπάρκειας με την εμφάνιση γενικευμένης αγχώδους διαταραχής [9]. Σε ασθενείς με χαμηλή D3 και διαταραχή άγχους, η συμπλήρωματική χορήγηση βιταμίνης D3 μείωσε το άγχος έως και 19% [10].
  7. Νοητική ομίχλη – δυσκολία συγκέντρωσης
    Οι υποδοχείς βιταμίνης D3 κατανέμονται σε περιοχές που εμπλέκονται στην εκμάθηση και τη μνήμη [11]. Η ανεπάρκεια σχετίζεται με βραδύτερη γνωστική επεξεργασία, δυσκολία συγκέντρωσης και αίσθημα «θολού μυαλού» [12].
  8. Αργή επούλωση εξελκώσεων και τραυμάτων
    Η βιταμίνη D3 διεγείρει τον πολλαπλασιασμό και τη μετανάστευση των κερατινοκυττάρων και ρυθμίζει τη φλεγμονώδη απόκριση. Η έλλειψη ή η ανεπάρκεια καθυστερεί το κλείσιμο του τραύματος και μειώνει τη διήθηση φλεγμονωδών κυττάρων [13]. Κλινικές μελέτες δείχνουν ότι η χορήγηση χοληκαλσιφερόλης (βιταμίνη D3) επιταχύνει την επούλωση χρόνιων ελκών [14].
  9. Υπερβολική εφίδρωση στο κεφάλι
    Ένα ασυνήθιστο αλλά πρώιμο σημείο έλλειψης ή ανεπάρκειας βιταμίνης D3 είναι η έντονη εφίδρωση του τριχωτού της κεφαλής χωρίς άλλη αιτία (π.χ. ζέστη ή άσκηση) [15]. Αναφέρεται ως πρώιμος δείκτης έλλειψης ή ανεπάρκειας, ενώ νεότερη μελέτη επιβεβαίωσε ότι τα επίπεδα βιταμίνης D3 είναι σημαντικά χαμηλότερα σε ασθενείς με υπεριδρωσία σε σύγκριση με υγιείς μάρτυρες [16].
  10. Τριχόπτωση – διαταραχή του κύκλου της τρίχας
    Ο υποδοχέας βιταμίνης D3 ρυθμίζει τον κύκλο του τριχοθυλακίου. Χαμηλά επίπεδα D3 διαταράσσουν τη μετάβαση από την ανογόνο στη τελογόνο φάση (anagen to the telogen phase) , προκαλώντας αυξημένη αποβολή τρίχας [17]. Μια συστηματική ανασκόπηση 51 μελετών που δημοσιεύθηκε το 2024 έδειξε ότι η έλλειψη ή η ανεπάρκεια βιταμίνης D3 είναι εξαιρετικά συχνή σε ασθενείς με αλωπεκία [18].
  11. Εύθραυστα οστά και αυξημένος κίνδυνος καταγμάτων
    Χωρίς επαρκή βιταμίνη D3, μειώνεται η απορρόφηση ασβεστίου από το έντερο. Αυτό οδηγεί σε αύξηση της παραθορμόνης από τους παραθυρεοειδείς αδένες, η οποία προκαλεί απελευθέρωση ασβεστίου από τα οστά ώστε να διατηρηθούν σταθερά τα επίπεδά του στο αίμα [19]. Αποτέλεσμα: οστεοπόρωση, λέπτυνση των οστών και κατάγματα από μικρή τραυματική αιτία [20].
  12. Πόνος στις αρθρώσεις –αντιμετώπιση φλεγμονής
    Χαμηλή βιταμίνη D3 συνοδεύεται από αυξημένες φλεγμονώδεις κυτοκίνες και υψηλότερα επίπεδα παραθορμόνης (PTH), που μπορεί να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν τον πόνο στις αρθρώσεις. Τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη έδειξε ότι η χορήγηση βιταμίνης D3 για 6 μήνες σε ασθενείς με οστεοαρθρίτιδα γόνατος μείωσε σημαντικά τον πόνο [10]. Άλλη μελέτη διαπίστωσε ότι η συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης D3 βελτίωσε τον πόνο στο γόνατο και τη λειτουργία του [21].
  13. Δυσλειτουργία μεταβολισμού – δυσκολία ρύθμισης βάρους
    Η βιταμίνη D3 δεσμεύεται σε λιποκύτταρα και επηρεάζει την έκφραση γονιδίων που εμπλέκονται στη λιπόλυση και τη λιπογένεση [22]. Η έλλειψη και η ανεπάρκεια ευνοεί τη συσσώρευση λίπους και μειώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη [23]. Αρκετές μελέτες δείχνουν ότι η ανεπάρκεια δυσχεραίνει την απώλεια βάρους [24].
  14. Κακή ανάρρωση μετά την άσκηση
    Η βιταμίνη D3 είναι απαραίτητη για την αναγέννηση των μυϊκών ινών τύπου ΙΙ και τη μιτοχονδριακή λειτουργία [25]. Σε αθλητές και μη, η ανεπάρκεια επιμηκύνει τον χρόνο αποκατάστασης μετά από επίπονη άσκηση, αυξάνει τον κίνδυνο τραυματισμού και μειώνει τη μέγιστη δύναμη [26].

Αντιμετώπιση και διαγνωστικές κατευθυντήριες γραμμές

Η διάγνωση τίθεται με μέτρηση 25‑υδροξυβιταμίνης D (25[OH]D) στον ορό [27]. Ενδεικτικές τιμές σύμφωνα με την Endocrine Society:

  • Έλλειψη(deficiency) : <12 ng/mL
  • Ανεπάρκεια (insufficiency) : 12–<20 ng/mL
  • Επάρκεια : 30-100 ng/mL

Για τη θεραπεία, αφου μετρηθούν τα επίπεδα Της 25 υδρόξυβιταίνης D3 στο αίμα αποφασίζεται η λήψη της κατάλληλης δόσης. Επιλέγεται η φυσική βιταμίνη που φέρεται μέσα σε βιολογικό εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, χωρίς έκδοχα και χημικά συντηρητικά D3 (D3 Gkelin drops). Αποφεύγονται φθηνά συμπληρώματα συνθετικής βιταμίνης D3, , που μπορεί να εμποδίζουν την απορρόφησή της από το έντερο. Συνήθης δόση του D3 Gkelin drops στους ενήλικες είναι 2-4 σταγόνες (2000-4000) μια φορά την ημέρα ωμετα το φαγητό για 6 εβδομάδες, ακολουθούμενη από δόση συντήρησης 1.000 IU/ημέρα [28]. Η έκθεση στον ήλιο (10‑15 λεπτά καθημερινά τις μεσημεριανές ώρες σε μη προστατευμένο δέρμα) και η κατανάλωση λιπαρών ψαριών, κρόκου αυγού και εμπλουτισμένων γαλακτοκομικών συμβάλλουν στη διατήρηση επαρκών επιπέδων [29].

Γιατί η συμπληρωματική λήψη βιταμίνης D3 απαιτεί και λήψη μαγνησίου και βιταμίνης Κ2

Ενώ η επαρκής πρόσληψη βιταμίνης D3 είναι ζωτικής σημασίας, η λήψη της μόνο ως μεμονωμένου συμπληρώματος παραβλέπει δύο κρίσιμους συμπαράγοντες: το μαγνήσιο και τη βιταμίνη Κ2. Χωρίς αυτά, ακόμη και υψηλές δόσεις D3 μπορεί να αποδειχθούν αναποτελεσματικές ή δυνητικά επικίνδυνες, λόγω ανεξέλεγκτης εναπόθεσης ασβεστίου στους μαλακους ιστούς του σώματος και ιδιαίτερα στον εσωτερικό χιτώνα του ενδοθηλίου του τοιχώματος των αρτηριών και ιδιαιτέρως στην στεφανιαίων αρτηριών της καρδιάς..

Ο ρόλος του μαγνησίου: ενεργοποίηση της βιταμίνης D3 και αποφυγή φαύλου κύκλου

Το μαγνήσιο είναι απαραίτητος συμπαράγοντας όλων των ενζύμων που μεταβολίζουν τη βιταμίνη D3 (ηπατικές και νεφρικές υδροξυλάσες) [31]. Χωρίς επαρκές μαγνήσιο, η χορηγούμενη D3 παραμένει σε ανενεργή μορφή και τα επίπεδα της 25(OH)D3 και της 1,25(OH)2D3 δεν αυξάνονται επαρκώς [32]. Επιπλέον, η συμπληρωματική λήψη  υψηλών δόσεων D3 σε άτομα με υποκλινική ανεπάρκεια μαγνησίου μπορεί να επιδεινώσει την έλλειψη, καθώς ο μεταβολισμός της D3 καταναλώνει αποθέματα μαγνησίου («φαύλος κύκλος») [33]. Επιλλέγεται ο εξαιρετικά ευαπορρόφητος συνδυασμός Ταυρικού και Κιτρικού μαγνησίου (Magnigkel caps). Κάθε κάψουλα του Magnigkel περιεχει 57mg Ταυρικού Μαγνησίου και 286mg Κιτρικού μαγνησίου. Η δόση είναι μια κάψουλα ημερησίως πριν από το φαγητό.

Ο ρόλος της βιταμίνης Κ2: κατευθύνει το ασβέστιο στα οστά

Η βιταμίνη D3 αυξάνει την εντερική απορρόφηση ασβεστίου, αλλά η βιταμίνη Κ2 είναι εκείνη που κατευθύνει το ασβέστιο στο σκελετό και το απομακρύνει από τα αγγεία. Η Κ2 ενεργοποιεί δύο βασικές πρωτεΐνες: Α. Την οστεοκαλσίνη (Βοηθά στη δημιουργία και μεταλλοποίηση του οστού, συμμετέχει στη ρύθμιση του μεταβολισμού, πιθανώς επηρεάζει μύες, εγκέφαλο και ορμόνες. Είναι ένα παράδειγμα του ότι το οστό δεν είναι απλώς «δομικός ιστός», αλλά και ενδοκρινικό όργανο. Β. Την Matrix Gla Protein (MGP) (ισχυρός αναστολέας της ασβεστοποίησης των αρτηριών) [34].

Χωρίς επαρκή Κ2, το αυξημένο ασβέστιο από τη δράση της βιταμίνης D3  εναποτίθεται στα τοιχώματα των αγγείων και στους μαλακούς ιστούς, αυξάνοντας τον κίνδυνο αγγειακής ασβεστοποίησης, καρδιαγγειακών επεισοδίων και νεφρικών λίθων [35]. Πρόσφατη μετα-ανάλυση επιβεβαίωσε ότι η συμπληρωματική λήψη βιταμίνης  D3 μαζί με Κ2 οδηγεί σε σημαντικά καλύτερα αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα και μείωση της αρτηριακής σκλήρυνσης σε σύγκριση με την λήψη μόνης της βιταμίνης D3 [36].

Επιλέγεται φυσική μορφή βιταμίνης Κ2 (Kappagkel caps). Kάθε κάψουλα του Kappagkel περιέχει 100mg φυσικής βιταμίνης Κ2. Χορηγείται μια κάψουλα πρωί και βράδυ με το φαγητό, για όσο χρονικό διάστημα χορηγείται και η βιταμίνη D3.

Κλινικά δεδομένα και προειδοποιήσεις

Σε μια τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή, η ταυτόχρονη χορήγηση βιταμίνης D3 + Mg + βιταμίνης K2 αύξησε την οστική πυκνότητα και μείωσε τα καρδιαγγειακά συμπτώματα και σημεία περισσότερο από τη μονοθεραπεία με βιταμίνη D3 [37]. Το να βάλει κανείς αυτά τα τρία συστατικά σε ένα χάπι ή μια κάψουλα φαίνεται ότι είναι μία πολύ βολική λύση, ωστόσο υπάρχουν πολύ σοβαροί λόγοι για τους οποίους η ξεχωριστή χορήγησή τους αποτελεί την ενδεδειγμένη και πιο αποτελεσματική πρακτική.

Η φύση, η δράση και η συμπεριφορά τους στον οργανισμό διαφέρουν τόσο πολύ, που η ενσωμάτωσή τους σε μία μορφή χωρίς εξειδικευμένες τεχνικές συχνά υποβαθμίζει την ποιότητα ή και την ίδια την αποτελεσματικότητά τους. Το κύριο εμπόδιο είναι ότι η βιταμίνη Κ2 (ειδικά η μορφή ΜΚ-7) είναι λιποδιαλυτή και εξαιρετικά ευαίσθητη στην αποικοδόμηση. Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν η Κ2 έρχεται σε άμεση επαφή με μέταλλα όπως το μαγνήσιο, αποσταθεροποιείται [41]. Η MK-7 μπορεί να είναι ασταθής σε ορισμένες πολυμεταλλικές συνθέσεις, ιδιαίτερα όταν δεν είναι προστατευμένη (microencapsulated). Η παρουσία δραστικών μεταλλικών αλάτων μπορεί να επιταχύνει την αποδόμησή της. Το στεατικό μαγνήσιο ως έκδοχο συνήθως αποτελεί πολύ μικρότερο πρόβλημα [44].

Στο έντερο, τα δισθενή ιόντα (όπως Ca²⁺, Mg²⁺) ανταγωνίζονται μεταξύ τους, όσον αφορά την απορρόφηση, διότι αυτή γίνεται μέσω κοινών μεταφορικών μηχανισμών. Όταν λοιπόν χορηγούνται υψηλές δόσεις μαζί, ανταγωνίζονται για την απορρόφηση, γεγονός που μπορεί να μειώσει σημαντικά την τελική πρόσληψη του μαγνησίου [2]. Ακόμα και αν τα επίπεδα ασβεστίου είναι φυσιολογικά, η ταυτόχρονη λήψη δόσεων αυτών των μετάλλων μειώνει την απορροφησιμότητά τους [42]. Επιπλέον, η αποτελεσματική δόση του μαγνησίου (συνήθως 250–400 mg στοιχειώδους Mg) είναι πολύ ογκώδης για να χωρέσει σε μία μικρή κάψουλα δίπλα στις 2.000 IU της βιταμίνης D3, επομένως απαιτούνται συνήθως 2–3 ξεχωριστά σκευάσματα για να επιτευχθούν οι δόσεις που έχουν ελεγχθεί σε κλινικές δοκιμές.

Η ανεπάρκεια μαγνησίου επηρεάζει το 30–50% του πληθυσμού [43], γι’ αυτό συχνά συστήνεται συμπληρωματική χορήγηση  κιτρικού και γλυκινικού μαγνησίου (Magnigkel) ανεξάρτητα από την βιταμίνη  D3. Παράλληλα, η χορήγηση στην ίδια κάψουλα δεν λαμβάνει υπόψη ότι οι τρεις ουσίες δρουν σε διαφορετικούς χρόνους και με διαφορετική συχνότητα. Συνεπώς, η λήψη τους ξεχωριστά, σε διαφορετικές ώρες ή με διαφορετικά γεύματα, πιθανότατα βελτιστοποιεί την απορρόφηση και τη δράση τους. Αναλυτικότερα:

  • Βιταμίνη D3 (μακρά δράση)– Χρόνος ημίσειας ζωής είναι  περίπου 15–25 ημέρες και  επαρκεί η ημερήσια λήψη.
  • Mg (ταχεία αποβολή)– Αποβάλλεται ταχύτατα από τους νεφρούς..
  • Βιταμίνη K2 (σταθερός ρυθμός)– Χρειάζεται καθημερινή, σταθερή παρουσία.

Τα τρία αυτά διαφορετικά χρονικά προφίλ είναι δύσκολο να εξυπηρετηθούν από τη χορήγηση μίας  ενιαία ημερήσιας κάψουλας.

Προσοχή: Η βιταμίνη Κ2 αντενδείκνυται σε άτομα που λαμβάνουν από του στόματος αντιπηκτικά (π.χ. βαρφαρίνη, ακενοκουμαρόλη), διότι ανταγωνίζεται τον μηχανισμό δράσης τους. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται ιατρική παρακολούθηση και πιθανή αναστολή της χορήγησης βιταμίνης Κ2 [39]. Για τα άτομα που λαμβάνουν αντιπηκτική αγωγή, υπάρχει ένα φυσικό δίλημμα: από τη μία, η βιταμίνη Κ2 είναι ζωτικής σημασίας για την υγεία των οστών και την πρόληψη της αγγειακής ασβεστοποίησης. Από την άλλη, απαγορεύεται αυστηρά να λαμβάνεται σε συνδυασμό με παλαιότερα αντιπηκτικά, τα οποία είναι και τα πλέον “φθηνά” (π.χ. βαρφαρίνη). Η λύση είναι, είτε η διακοπή της βιταμίνης Κ2, είτε η συνεργασία με τον γιατρό σας και η μετάβαση σε ένα σύγχρονο DOAC [(Direct Oral Antiagulants) είναι μια κατηγορία από του στόματος αντιπηκτικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνται για την πρόληψη και θεραπεία θρομβώσεων.Ονομάζονται «άμεσα» επειδή αναστέλλουν συγκεκριμένους παράγοντες της πήξης απευθείας, χωρίς να δρουν έμμεσα μέσω της βιταμίνης Κ όπως η Βαρφαρίνη (Warfarin).

. Αυτό επιτρέπει την επίτευξη και των δύο στόχων: την ασφαλή και αποτελεσματική αντιπηκτική αγωγή και την πρόσληψη της απαραίτητης βιταμίνης Κ2.  Τα σύγχρονα αντιπηκτικά DoAC  είναι τα ακόλουθα:  Απιξαμπάνη (Apixaban): Eliquis, Δαβιγατράνη (Dabigatran): Pradaxa, Ριβαροξαμπάνη (Rivaroxaban): Xarelto, Εδοξαμπάνη (Edoxaban): Lixiana.

Πίνακας τρόπου δράσης, διατροφικών πηγών και  τυπικής δοσολογία της βιταμίνης D3, Μαγνησίου και βιταμίνης K2 σε ενηλίκους.

ΣΥΣΤΑΤΙΚΟ ΔΡΑΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΥΠΙΚΗ ΔΟΣΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΟΣ
Βιταμίνη D3 Αυξάνει εντερική απορρόφηση Ca Λιπαρά ψάρια, κρόκος αυγού, ήλιος 1.000–4.000 IU/ημέρα
Μαγνήσιο Ενεργοποιεί ένζυμα μεταβολισμού D3 Αμύγδαλα, σπόροι, σπανάκι, κακάο 200–400 mg/ημέρα (κιτρικό, γλυκινικό)
Βιταμίνη Κ2 (ΜΚ-7) Κατευθύνει Ca στα οστά, προστατεύει αγγεία Natto, τυριά ζύμωσης (Gouda, Brie), συκώτι 90–200 μg/ημέρα

Συμπέρασμα

Η βιταμίνη D3 επηρεάζει το ανοσοποιητικό, το νευρικό, το μυοσκελετικό και το μεταβολικό σύστημα. Τα 14 σημάδια που περιγράφηκαν είναι συχνά συγκεκαλυμμένα. Ωστόσο, η απλή λήψη D3 χωρίς μαγνήσιο και βιταμίνη Κ2 υπονομεύει τη δράση της και ενέχει κίνδυνο λανθασμένης εναπόθεσης ασβεστίου. Ο συνδυασμός D3 + Mg + K2 αποτελεί πλέον τεκμηριωμένη πρακτική για ασφαλή και αποτελεσματική αξιοποίηση της βιταμίνης D [40].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

  1. Holick MF. The vitamin D deficiency pandemic: Approaches for diagnosis, treatment and prevention. Rev Endocr Metab Disord. 2017;18(2):153-165.
  2. Nowak A, Boesch L, Andres E, et al. Effect of vitamin D3 on self-perceived fatigue: A double-blind randomized placebo-controlled trial. Medicine (Baltimore). 2016;95(52):e5353.
  3. Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. 2017;356:i6583.
  4. Grant WB, Lahore H, McDonnell SL, et al. Evidence that vitamin D supplementation could reduce risk of influenza and COVID-19 infections and deaths. 2020;12(4):988.
  5. Holick MF. Vitamin D deficiency: what a pain it is. Mayo Clin Proc. 2003;78(12):1457-1459.
  6. Plotnikoff GA, Quigley JM. Prevalence of severe hypovitaminosis D in patients with persistent, nonspecific musculoskeletal pain. Mayo Clin Proc. 2003;78(12):1463-1470.
  7. Anglin RE, Samaan Z, Walter SD, McDonald SD. Vitamin D deficiency and depression in adults: systematic review and meta-analysis. Br J Psychiatry. 2013;202(2):100-107.
  8. Vellekkatt F, Menon V. Efficacy of vitamin D supplementation in major depression: A meta-analysis of randomized controlled trials. J Postgrad Med. 2019;65(2):74-80.
  9. Küçükaksu M, İnce B. The relationship between vitamin D levels and anxiety. Alpha Psychiatry. 2017;18(5):438-443.
  10. Manoy P, Yuktanandana P, Tanavalee A, et al. Vitamin D supplementation improves quality of life and physical performance in osteoarthritis patients. 2017;9(8):799.
  11. Eyles DW, Smith S, Kinobe R, Hewison M, McGrath JJ. Distribution of the vitamin D receptor and 1 alpha-hydroxylase in human brain. J Chem Neuroanat. 2005;29(1):21-30.
  12. Goodwill AM, Szoeke C. A systematic review and meta-analysis of the effect of low vitamin D on cognition. J Am Geriatr Soc. 2017;65(10):2161-2168.
  13. Bikle DD. Vitamin D and the skin: Physiology and pathophysiology. Rev Endocr Metab Disord. 2012;13(1):3-19.
  14. Razzaghi R, Pourbagheri H, Momen-Heravi M, et al. The effects of vitamin D supplementation on wound healing and metabolic status in patients with diabetic foot ulcer: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. J Diabetes Complications. 2017;31(4):766-772.
  15. Holick MF. Vitamin D: A millenium perspective. J Cell Biochem. 2003;88(2):296-307.
  16. Manav V, Gül Ü, Kılıç A, et al. Evaluation of the serum magnesium and vitamin D levels and the risk of anxiety in primary hyperhidrosis. J Cosmet Dermatol. 2022;21(1):373-379.
  17. Amor KT, Rashid RM, Mirmirani P. Does D matter? The role of vitamin D in hair disorders and hair follicle cycling. Dermatol Online J. 2010;16(2):3.
  18. Tanat Y, Kasama T, Kunlawat T, Suchonwanit P. Vitamin D deficiency in non-scarring and scarring alopecias: a systematic review and meta-analysis. Front Nutr. 2024;11:1479337.
  19. Lips P. Vitamin D deficiency and secondary hyperparathyroidism in the elderly: consequences for bone loss and fractures and therapeutic implications. Endocr Rev. 2001;22(4):477-501.
  20. Bischoff-Ferrari HA, Willett WC, Wong JB, et al. Fracture prevention with vitamin D supplementation: a meta-analysis of randomized controlled trials. 2005;293(18):2257-2264.
  21. Sanghi D, Mishra A, Sharma AC, et al. Does vitamin D improve osteoarthritis of the knee: a randomized controlled pilot trial. Clin Orthop Relat Res. 2013;471(11):3556-3562.
  22. Ding C, Gao D, Wilding J, et al. Vitamin D signalling in adipose tissue. Br J Nutr. 2012;108(11):1915-1923.
  23. Earthman CP, Beckman LM, Masodkar K, Sibley SD. The link between obesity and low circulating 25-hydroxyvitamin D concentrations: considerations and implications. Int J Obes (Lond). 2012;36(3):387-396.
  24. Pourshahidi LK. Vitamin D and obesity: current perspectives and future directions. Proc Nutr Soc. 2015;74(2):115-124.
  25. Ceglia L, Harris SS. Vitamin D and its role in skeletal muscle. Calcif Tissue Int. 2013;92(2):151-162.
  26. Owens DJ, Allison R, Close GL. Vitamin D and the athlete: Current perspectives and new challenges. Sports Med. 2018;48(Suppl 1):3-16.
  27. Holick MF, Binkley NC, Bischoff-Ferrari HA, et al. Evaluation, treatment, and prevention of vitamin D deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(7):1911-1930.
  28. Kennel KA, Drake MT, Hurley DL. Vitamin D deficiency in adults: when to test and how to treat. Mayo Clin Proc. 2010;85(8):752-757.
  29. Wacker M, Holick MF. Sunlight and Vitamin D: A global perspective for health. 2013;5(1):51-108.
  30. Autier P, Boniol M, Pizot C, Mullie P. Vitamin D status and ill health: a systematic review. Lancet Diabetes Endocrinol. 2014;2(1):76-89.
  31. Reddy P, Edwards LR. Magnesium supplementation in vitamin D deficiency. Am J Ther. 2019;26(1):e124-e132.
  32. Dai Q, Zhu X, Manson JE, et al. Magnesium status and supplementation influence vitamin D status and metabolism: results from a randomized trial. Am J Clin Nutr. 2018;108(6):1249-1258.
  33. Uwitonze AM, Razzaque MS. Role of magnesium in vitamin D activation and function. J Am Osteopath Assoc. 2018;118(3):181-189.
  34. Schurgers LJ, Cranenburg EC, Vermeer C. Matrix Gla-protein: the calcification inhibitor in need of vitamin K. Thromb Haemost. 2008;100(4):593-603.
  35. Theuwissen E, Smit E, Vermeer C. The role of vitamin K in soft-tissue calcification. Adv Nutr. 2012;3(2):166-173.
  36. Inoue T, Sugiyama T, Matsubara T, et al. Co-administration of vitamin K2 and vitamin D3 improves bone mineral density and reduces arterial calcification: a meta-analysis. J Nutr Sci Vitaminol (Tokyo). 2019;65(5):385-392.
  37. Uwitonze AM, Nzayisenga JB, Razzaque MS. Efficacy of combined vitamin D3, magnesium, and vitamin K2 supplementation on bone and vascular health: A randomized controlled trial. Bone Rep. 2020;13:100293.
  38. Rosanoff A, Weaver CM, Rude RK. Suboptimal magnesium status in the United States: are the health consequences underestimated? Nutr Rev. 2012;70(3):153-164.
  39. Geleijnse JM, Vermeer C, Grobbee DE, et al. Dietary intake of menaquinone is associated with a reduced risk of coronary heart disease: the Rotterdam Study. J Nutr. 2004;134(11):3100-3105.
  40. Razzaque MS. The combined role of magnesium, vitamin D, and vitamin K2 in bone and cardiovascular health. 2021;13(2):571.
  41. Kappa Bioscience. New Market Study Reveals K2 Stability Problem [Internet]. NutraIngredients; 2017 [cited 2026 May 10]. Διαθέσιμο σε: nutraingredients.com
  42. com. 3 Supplements That Could Make Magnesium Less Effective [Internet]. Health.com; 2026 [cited 2026 May 10]. Διαθέσιμο σε: www.health.com
  43. Zhang Z, Zhao Z. Global Dietary Magnesium Deficiency: Prevalence, Underlying Causes, Health Consequences, and Strategic Solutions. NCD Policy Lab; 2023 [cited 2026 May 10]. Διαθέσιμο σε: org.
  44. Orlando P, Silvestri S, Marcheggiani F, Cirilli I, Bacchetti T, Tiano L. Menaquinone-7 stability of formulations and its relationship with purity profile. Molecules. 2019;24(5):829. doi:10.3390/molecules24050829.
Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης

Δρ.Δημήτριος Ν. Γκέλης
Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος
Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός Συγγραφέας, Ιατρικός Ερευνητής 

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ: Ιατρική Έρευνα, Συμπληρωματική Ιατρική

Διεύθυνση: ΦΛΑΜΠΟΥΡΟ ΛΟΥΤΡΑΚΙΟΥ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ
Τηλ: 6944280764, Email: pharmage@otenet.gr
www.gelis.gr, www.pharmagel.gr , www.orlpedia.gr , www.allergopedia.gr, d3gkelin.gr, www.vitaminb12.gr, www.zinc.gr, www.curcumin.gr

Αικατερίνη Γκέλη
Αικατερίνη Γκέλη
Ιατρός, Ακτινοδιαγνώστρια
 Άσσος, Κορίνθου.
Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη διαγνωστική με υπερήχους, κλασσική ακτινολογία παίδων και ενηλίκων, γναθοπροσωπική ακτινολογία, περιβαλλοντική ιατρική, ιατρική διατροφολογία, συμπληρωματική ιατρική.